Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:44:10.953070+00:00

Таврат: Киххьей къанун

Таврат: Киххьей къанун

1. Таврат

1. Гафарган (Таврат)

2. Заланвал / Кьадарар - Таврат

3. Пак Каламдин ктабар

4. Варцарин тӀварар

5. Ибрагьиман тухумдин тар

6. Картаяр - Таврат

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Таврат

Таврат

1. Сифте гаф

1. Киххьей къанун

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай Таврат, Пак Каламдин са пай я.

Пак Калам гзаф асиррин девирда гьар жуьредин авторри кхьенвай ва дуьнья халкь авурдалай гатӀунна чи аямдин сад лагьай асирдал къведалди кьиле фейи вакъиайрикай раханвай 60-далайни гзаф ктабрикай туькӀуьр хьанва.

Пак Калам чӀехи кьве паюникай ибарат я – Сифтегьан Икьрар ва ЦӀийи Икьрар. ЦӀийи Икьрарда Иса Месигьдин ва Адан рекьел алайбурун уьмуьрдикай ва крарикай, иманийрин сифте кӀватӀалдикай, ам арадал атуникай ва къвердавай мягькем хьуникай раханва.

Сифтегьан Икьрар чеб санал кӀватӀнавай Тавратдикай, йисарганрикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва шиирралди кхьенвай ктабрикай арадал атанва. Таврат неинки са ачухзавай, гьакӀ вири Пак Каламдин бине кутазвай ктабни я. Ана дуьнья, инсан халкь авуникай, гунагьдинни азабдин эвел кьиликай ва Аллагьдинни инсандин рафтарвилерикай ихтилат физва.

Таврат лезги чӀалаз къадим чувуд текстинин бинедаллаз элкъуьрнава. Вич уьлчме тир и текстинин къайдадилай элячӀунин гьакъиндай текстологиядин чараз гудай къейдера виликамаз гъавурда твазва. Алавайра квез Пак Каламдин тӀварарин, манайрин, гьакъикъатдин затӀарин сиягь ва гьакӀни географиядин картаяр, варцарин тӀварарин ва кьадаррин таблицаяр жагъида.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди Таврат лезги чӀалаз элкъуьрайбуруз, редакторриз, ам таржума авунин ва чапдай акъуддайвал гьазурунин карда иштирак авур ва гьакӀни ктаб кӀелзавайбурув агакьун патал куьмек гайи вирибуруз сагърай лугьузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институт, Москва

Киххьей къанун

Киххьей къанун

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

Гьахьун

Киххьей къанун

Гьахьун

Таврат «Киххьей къанундин» ктабдалди куьтягь жезва. И ктабдин асул мана – Исраилдив Аллагьдин Къанун агакьарай Мусадин эхиримжи насигьатар я. Къенандин винел вегьидалди вилик Магьабдин чилел ада Исраилдин халкьдив ам Къенандин чилел вичел амал ийиз уьмуьр тухуниз мажбур тир Къанун рикӀел хкизва. Синай дагъдал сад лагьай икьрар кутӀунайдалай инихъ саки яхцӀур йис алатнавай эхир.

Ктаб Мусадин чӀехи пуд рахуникай (1-4-кьилер, 5-29-кьилер, 30-31-кьилер) ва эхирдин гафуникай туькӀуьр хьанва. Ктабдин тӀварцӀи вичи-вичикай хабар гузва: ина сифтегьан пуд ктабда ганвай гзаф къанунар тикрар хъийизва, амма абурал маса цӀийи эмирар алава хъувунва, иллаки исраилвийриз Къенанда герек жедайбур.

И ктабдин виридалайни гзаф таъсир ийидай кьилер чпе Къанундал амал авуникди арадал къведай хийир-дуьаяр ва ам чӀур авуникди – лянетар са-сад тӀвар кьуна лагьанвайбур я (27-30-кьил). Абуру чаз Исраилдин тарихдин гъавурда акьаз ва ам ачухариз куьмек гузва. Чеб Исраилвийрикай тир Аллагьдин пайгъамбарри ва вязер гудайбуру (иллаки Ермиягьа) вучиз исраилдин халкь и ва я маса бедбахтвилерик акатзаватӀа гъавурда твадайла, гзаф вахтара гьа и хийир-дуьаяр ва лянетар шагьид яз къалурзавай.

Мумкин я хьи, чи аямдал къведалди 7-асирда Аллагьдин КӀвал цӀийи хъийидайла, жагъайди гьа и «Киххьей къанун» тир. А чӀавуз пачагь тир Иусиядиз чеб Аллагьдин патай тир фадлай рикӀелай фенвай и къайдаяр ва гьакӀни Адан гафар кваз такьазвай ксарихъ элкъуьрна лагьанвай лянетрин ван хьайила, Реббидин вилик хаф яна ва кичӀ акатна. И чӀавуз Исраилдин жемятдин арада Мусадин девирдилай инихъ тахьай хьтин диндин ва ахлакьдинни руьгьдин михьивилихъ ял авунин гьерекат гегьенш хьана.

И ктабда кьил акъатдайвал монотеизмдин (Сад Аллагьдихъ агъун ва икрам авун) асул мана ва чувудрин вири Къанундин метлеб ачухарзава – рикӀин сидкьидай Реббидиз икрам авун ва Ам кӀан хьун.

1

Мусадин рахунар: малуматар ва насигьатар

(1:1–4:43)

Мусадин рикӀел хкунар

1^1Ингье Мусади вири Исраилдихъ элкъвена лагьай гафар. (Им Ярдан вацӀун а пата авай дереда, Суфдин чин-чина, Парандин, Тафелдин, Лабандин, Гьацератдин ва Ди-Загьавдин арада кьиле фенай. 2Харебдай Къадеш-Барнедиз, Сеирдин дагълар галайвал рекьяй физ хьайитӀа, цӀусад йикъан рехъ ава+.

3Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ яхцӀур лагьай йисуз, цӀусад лагьай вацран сад лагьай юкъуз, Мусади Исраилдин рухвайриз, Реббиди абуруз вуч малумар ая лагьана эмир ганайтӀа, вири малумарна+. 4Им Гьешбанда сагьибвал ийизвай амарийрин пачагь Сигьанан ва Аштаратдани Эдреида сагьибвал ийизвай Башандин пачагь Аган винел гъалибвал къачурдалай кьулухъ тир+.

5Ярдандилай анихъ, Магьабда, Мусади Къанундин гъавурда туна).

Ада лагьана:

– 6Реббиди, чи Аллагьди, чаз Харебдал лагьанай: «Куьн и дагъдин патав акъвазай кьван бес хьуй+. 7Рекьиз экъечӀ, амарийри уьмуьр тухузвай дагълариз, ва абурун къуншийрин чилерал алад – Ярдандин дередиз, дагълариз, рагъакӀидай патан дагъдин ценерив гвай чилериз, Негевдиз, гьуьлуьн къерехриз, къенанвийрин уьлкведиз, Либандиз – чӀехи вацӀал, Эфрат вацӀал кьван+. 8Ингье, вири и чил За квез гузва! Алад ва, За, Реббиди, куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз – ва абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур уьлкве къачу»+.

Дуванбегар тайинарун

(ЭхкъечӀун 18:13-27)

9А чӀавуз Гьареб дагъдин патав за квез лагьанай: «Текдиз куьн идара ийиз зи къуватар бес жезвач+. 10Реббиди, куь Аллагьди, куьн, цава авай гъетер хьиз, гзаф кьадардинбур авунва+. 11Ва Ада, Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, куьн авайдалай агъзур сефер гзаф авурай ва, хиве кьурвал, ада квез хийир-дуьа авурай! 12Амма за текдиз ихьтин залан пар гьикӀ чӀугурай, куь гьуьжетрай гьикӀ кьил акъудрай? 13Гьар са тайифадай камал, акьул ва тежриба авай ксар хкягъа, ва за абур куь кьиле акъвазарда».

14Куьне жаваб ганай: «Вуна дуьз лугьузва!» 15Ва зани зи патав тайифайрин чӀехибуруз, камал ва тежриба авай ксариз, эвернай ва абур куь кьиле тайинарнай – сад адан тайифадай тир агъзур касдин кьиле, сад вишдан, сад яхцӀурни цӀудан, сад цӀудан, садни эмирар гудайди яз+.

16А чӀавуз за куь дуванбегриз лагьанай: «Куь стхайрин арада авай гьуьжетар гьял ая: дуван гьахъвилелди атӀутӀ, кӀандатӀа абур куь тайифадай тир ксарин арада авай гьуьжетар хьуй, я тушни масанай атана ацукьнавай ксарихъ галаз авай+. 17Куь дуван гьакъикъат чир тавуна виликамаз авурди тахьурай. Гьам къуват авайдаз, гьамни зайифдаз яб це, инсанрихъай кичӀе жемир, вучиз лагьайтӀа дуван – Аллагьдин патай я! Месэла куьн патал гзаф четинди яз хьайитӀа, ам зал ракъура – за кьил акъудда»+.

18А чӀавуз за квез куьне вуч авун лазим ятӀа, вири серенжемар къалурнай.

Ракъурай жасусар

(Кьурумда 13:1-33)

19•Чун Харебдин патаривай рекье гьатнай ва вири и кьурумдилай элячӀнай, чӀехи ва акурла кичӀе жедай, – квез ам куь вилералди акунай! Реббиди, чи Аллагьди, эмир гайивал, чпин къужахда амарийри уьмуьр тухузвай дагълар галайвал рекье гьатна, чун Къадеш-Барнедив агакьнай. 20Ана за квез лагьанай: «Чун амарийри уьмуьр тухузвай дагъларив, Реббиди, чи Аллагьди, чаз гузвай дагъларив, агакьнава. 21Килиг, Реббиди, куь Аллагьди, и уьлкве квез гузва! Алад ва ам муьтӀуьгъар ая – им квез Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, хиве кьунай. КичӀе жемир, рикӀин ажузвал къалурмир!»+
22Амма куьн, вири санал, зи патав атанай ва лагьанай: «Вилик кьил акъудна чирдайбур, абуру уьлкве килигна чирна чун гьи рекьяй фин лазим ятӀа ва чун гьихьтин шегьеррин патав акъатдатӀа хабардар авун патал, ракъурна кӀанда». 23Заз им кутугай кар яз акунай. За цӀикьвед кас, гьар тайифадай сад, хкянай; 24абур рекье гьатнай, дагълариз экъечӀнай ва Эшкал кьерев агакьнай. Абуру а чкайрилай вил аладарнай, 25чилин бегьеррикай кӀватӀнай, абур чи патав хканай ва малумарнай: «Реббиди, чи Аллагьди, чаз хъсан чилер гузва!»

Реббидин аксина къарагъун

(Кьурумда 14:1-45)

26Амма квез а уьлкведиз физ кӀан хьаначир. Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, эмирдиз акси хьанай! 27Жуван алачухрик ацукьна куьне, наразивал малумаруналди, лугьузвай: «Реббидиз чун акунани кӀандач – ингье вучиз Ада чун Мисридай хутахнатӀа! Ада чун вири санлай терг хьун патал амарийрин гъиле твада! 28Чун гьиниз физва? Чи стхайрин ихтилатриз гьакӀ яб гайила, кичӀе жеда: абуру къейдзава хьи, ана авай инсанар чалай жендекдизни чӀехи я, буйдизни кьакьан, ана авай сенгер янавай чӀехи шегьеррин кьакьанвал цаварив агакьзава. Абуру ана гьа анакьияр акурдакайни лугьузва!»

29За квез лагьанай: «КичӀе жемир, къурхувал ийимир! 30Ребби, куь Аллагь, куь кьиле аваз физва ва Ада Вичи куь патахъай женг чӀугвада. Мисридани, куь вилик, гьакӀ хьанай!+
31Кьурумдани им квез куь вилералди акунай – Реббиди, куь Аллагьди, вичин хва тухузвай касди хьиз, куьн тухванай; куьн иниз къвезвай вири вахтундани гьа икӀ хьанай+. 32Идалай кьулухъни куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ агъунвачир! 33Амма Ам, куьн акъваздай чкаяр хкягъиз, куь вилик кваз физвай эхир, йифиз, квез дуьз рехъ къалурун патал, цӀун кӀалубда аваз, юкъузни – циф хьиз»+.

34•Реббидиз куь гафарин ван хьанай ва хъел атанай. Ада кьин кьунай: 35«И усал несилдикай гьич садазни За куь бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур авадан уьлкве аквадач! 36Садазни, са Яфунедин хва Калеб квачиз: адаз – аквада. Ада Заз, Реббидиз, вафа хуьзвай, ва и кар себеб яз, За адаз ва адан эвледриз ада къадамар къачур чил гуда»+. 37Куьн себеб яз Реббидиз гьакӀ закайни хъел атанай. Ада заз лагьанай: «Вунни и уьлкведиз фидач!+
38Амма Нунан хва Шуай, ви лукӀ, фида! Адаз къудрат авай хьун патал эмир це: адан вилик и чилер Исраилан эвледрин мулкар авунин везифа акъвазнава+. 39И уьлкведиз куь аялар – квез чеб есирвиле гьатунихъай кичӀе хьайи гьа гьабур, чпиз гьеле вуч хъсан ятӀа, вуч пис ятӀа чин тийизвай аялар, къведа. Гьабуруз за и чил гуда, гьабуру ам муьтӀуьгъарда. 40Куьн лагьайтӀа, кьулухъ элкъвена кьурумдиз ахлад – НацӀун гьуьл галайвал физвай рекьяй тӀуз».

41Гьа чӀавуз куьне заз лагьанай: «Чна Реббидин вилик гунагь авуна. Амма чун, чаз Реббиди, чи Аллагьди, эмир гайивал, дяве ийиз фида!» Куьне яракь къачуна дагълариз хкаж жедай жуьрэт авунай. 42Реббиди квев агакьарун патал заз эмир ганай: «Фимир. Дяве гатӀунмир, Зун квехъ галач эхир. ТахьайтӀа куьн душманри кукӀварда!» 43За квев им агакьарнай, амма куьне яб акалначир. Куьн Реббидин эмирдиз акси хьанай ва такабурвал себеб яз дагълариз хкаж хьанай. 44И дагъларин эгьлияр тир амарияр куь вилик экъечӀнай. Абур, чӀижерин кул хьиз, куь гуьгъуьниз галтугнай! Абуру куьн Сеир тирвал, Гьармадал кьван хурук кутуна чукурнай! 45Элкъвена хтайла, куьн Реббидин вилик шехьнай, амма Реббиди квез яб ганачир, квез дикъет авуначир.

46Гьа икӀ, куьн Къадешда хейлин вахтуналди хьанай+.

2

Кьурумда гьарна къекъуьн

2^1Чун кьулухъ элкъвенай ва НацӀун гьуьлуьхъди физвай рекьяй кьурумдиз гьахьнай; Реббиди заз гьа икӀ эмир ганай. Чун хейлин вахтунда Сеирдин дагъларин къвалалай физ рекье хьанай+. 2Ахпа Реббиди заз лагьанай: 3«Бес я куьн и дагъларин вири патарихъай элкъвена фейи кьван. Кефер патахъ элкъуьгъ. 4Халкьдизни малумара: Куьн куь стхайрин, Эсаван эвледрин, Сеирдин эгьлийрин чилерай яна фида. Абуруз квехъай кичӀезва. Килиг гьа, 5абурухъ галаз дяве гатӀунмир! Абурун чилин гьич са чӀибни За квез гудач, вучиз лагьайтӀа Сеирдин дагълар За Эсаван мулкар яз тайинарнава+. 6Гьам куьне недай суьрсет, гьам куьне хъвадай яд абурувай гимишдихъ къачу. 7Реббиди, куь Аллагьди, квез вири крара хийир-дуьа авунва эхир! Адаз куьн и чӀехи кьурумдайтӀуз гьикӀ физватӀа хабар я. Ингье им яхцӀур йис я Ребби, куь Аллагь, квехъ галаз ва квез гьич са куьнин патахъайни игьтияж авачир»+.

8Чун чи стхайрин, Эсаван эвледрин, Сеирдин эгьлийрин уьлкведикай, вич Элатдилай Эциан-Гебердал кьван дуьзен тирвал экӀя хьанвай рекьикай, къерех хьана – ва Магьабдин дуьзенриз гьахьнай.

9Реббиди заз лагьанай: «Магьабвийрал гьужум ийимир, абурухъ галаз дяве гатӀунмир, абурун чилерикай За квез гьич са затӀни гудач, вучиз лагьайтӀа За Ар[*] Лутан эвледриз мулкар яз ганва».

10(Виликдай ана анакьияр хьтин, кьакьан буйдин, чӀехи ва гзаф кьадарралди авай халкьди эмийри уьмуьр тухузвай+. 11Абур, анакьияр хьиз, рефаимрикай яз гьисабзава; магьабвийри абуруз эмияр лугьузва+. 12Сеирда лагьайтӀа виликдай хурийри уьмуьр тухузвай, амма Эсаван эвледри абурун чилер кьуна, абур тергна ва гьана уьмуьр тухуз ацукьна – Исраилан эвледри чпиз Реббиди чпин ихтиярда тур уьлкведа вуч авунайтӀа, гьакӀ авуна.)+

13«Виликди! – лагьана Реббиди. – Зеред вацӀун кьерелай элячӀ!»

Чунни Зеред вацӀун кьерелай элячӀнай+.

14Къанни цӀемуьжуьд йисуз чна Къадеш-Барнедилай гатӀунна рехъ атӀанай – ингье Зереддилай элячӀна. Чи арада виликан несилдин аскеррикай гьич садни амачир – абуруз Реббиди кьин кьурвал+. 15Чи юкьва авай абурув сад садан гуьгъуьналлаз Реббидин гъил агакьна, ва эхирни абурукай садни чан аламаз амукьнач. 16И аскерар сад амай кьван вири кьейила, 17Реббиди заз лагьанай: 18«Куьн исятда Ардилай яна, магьабвийрин чилелайтӀуз алад, 19ва ахпа аманийрин уьлкведив агакьда. Абурал вегьемир, абурухъ галаз дяве гатӀунмир. Абурун чилерикай За квез гьич са кӀусни гудач, вучиз лагьайтӀа и чилер За Лутан эвледрин ихтиярда тунвайбур я».

20И уьлквени, чпиз аманийри замзуммияр тӀвар ганвайбур тир, рефаимрин чилерикай яз гьисабзава, абуру виликдайни гьана уьмуьр тухузвай+. 21Им чӀехи, гзаф кьадардин халкь тир – анакьияр хьиз, кьакьан буй авай. Амма Реббиди абур тергна – аманийри абурун чилер кьуна ва гьана уьмуьр тухуз ацукьна. 22Реббиди амманияр патал, чеб Сеирда уьмуьр тухузвай Эсаван эвледар патал вуч авунайтӀа, гьам авуна. Ада Хурияр тергнай эхир – Эсаван эвледрини абурун чилер кьунай ва гилалди гьана уьмуьр тухузва+. 23Газадин къваларив гвай хуьрера уьмуьр авур авияр лагьайтӀа, кафтарвийри – Кафтардай атай халкьди, – тергнай ва гьа икӀ абурун чилел уьмуьр тухуз ацукьнай.

Хешбандин пачагь Сигьанан винел гъалибвал

(Кьурумда 21:21-30)

24•«Виликди! – лагьанай Реббиди. – Арнан вацӀалай элячӀ! Килиг, За Гьешбандин пачагь амари Сигьан ва адан уьлкве куь гъиле твазва. Чилер къачуз гатӀуна! Дяве ая! 25И йикъалай эгечӀна За цавун кӀаник квай вири халкьарик куь вилик кичӀ ва хаф ядай гьиссер кутада. Квекай ван хьайила, абур кичӀе хьана зурзаз акъвазда!»+

26Къедемат кьурумдай за Сигьанан, Гьешбандин пачагьдин, кьилив адаз ислягьвал теклиф ийиз векилар ракъурнай. За адав агакьарун патал эмир ганай: 27«Заз ви чилерилай яна фидай ихтияр це. Зун рехъ кьуна фида, я эрчӀи, я чапла патахъ элячӀдач+. 28Чна недайдини, чна хъвадайдини вуна чаз гимишдихъ маса гуда. Анжах ви чилерай яна фидай ихтияр це – 29Сеирда уьмуьр тухузвай Эсаван эвледри, ва Арда уьмуьр тухузвай магьабвийри хьиз, – ва чун Ярдан вацӀун а патаз, Реббиди, чи Аллагьди, чаз гузвай гьа уьлкведиз рекье гьатда». 30Амма Сигьаназ, Гьешбандин пачагьдиз, чун и патай а патаз ахъайиз кӀан хьанач. Реббиди, чи Аллагьди, Сигьан куь гъиле тун патал, адан руьгь терсди, рикӀни кӀевиди авуна – и кӀвалахни кьилиз акъатна.

31Реббиди заз лагьанай: «Килиг, сифте За Сигьанни адан уьлкве ви гъиле твада! И уьлкве муьтӀуьгъ авунилай гатӀуна». 32Сигьан вичин вири кьушунни галаз чи хуруз экъечӀнай ва Ягьацдин патарив чахъ галаз женг гатӀуннай. 33Реббиди, чи Аллагьди, ам чи гъиле тунай: чна ам ва адан рухваяр яна кьенай ва адан вири кьушун телефнай. 34А вядеда чна адан вири шегьерар кьунай ва абур тергнай. И шегьерра чна садни тун тавуна, гьам итимар, гьам папар, гьамни аялар тергнай 35Анжах малар ва шегьерра гъиле гьатай затӀар чна чаз тунай. 36Арнан вацӀун дередин къерехда авай Араэрдилай, ва дереда авай хуьрелай гатӀунна лап Гилеаддин чилерал къведалди гьич са къеледивайни чи хура акъвазиз хьаначир. Реббиди, чи Аллагьди, вири чи гъиле туна! 37Амма аманийрин уьлкведал куьне вегьеначир – я Яббукь вацӀун дередал, я дагъдин хуьрерал. Реббиди, чи Аллагьди, гьакӀ эмир ганай.

3

Башандин пачагь Аган винел гъалибвал

(Кьурумда 21:33-35)

3^1•Элкъвена хьиз, чун Башан галайвал рекьяй фенай. Аг, Башандин пачагь, вичин вири кьушунни галаз чи хуруз экъечӀнай ва Эдреидин патарив чахъ галаз женг гатӀуннай. 2Реббиди заз лагьанай: «КичӀе жемир, За ам вич, адан вири кьушун ва адан уьлкве ви гъиле твазва. Куьне Гьешбанда гьакимвал авур амарийрин пачагь тир Сигьаназ вуч авунайтӀа, гьадазни гьакӀ ая»+. 3Реббиди, чи Аллагьди, Башандин пачагь Агни, адан вири кьушунни галаз чи гъиле тунай: чна абур сад амай кьван вири яна кьенай! 4А вядеда чна адан сад амай кьван вири шегьерар кьунай – имни пудкъад шегьер, вири Аргуб вилаят, Аган Башан пачагьлугъ. 5Вири ибур сенгер янавай кьакьан цлар галай ва агалнавай варар авай шегьерар тир. Идалайни гъейри – сенгер янавачир гзаф кьадар хуьрер. 6Чна абур тергнай – Гьешбандин пачагь Сигьаназ хьтин кар кьунай. И шегьерра чна гьам итимар, гьам папар, гьамни аялар тергнай+. 7Амма вири малар ва шегьерра гъиле гьатай шейэр чна чаз тунай.

8-9Гьа икӀ, а чӀавуз чна Ярдан вацӀун и пата гьакимвал ийизвай амарийрин кьве пачагьдин чилер кьунай – Арнан вацӀалай Гьерман дагъдал (сидунвийри аниз Сиръян, амарийри – Сенир лугьуда) кьван экӀя хьанвай чилер –+
10дагъдин дуьзенра авай вири хуьрер, вири Гилеад, Аган Башан пачагьлугъдин шегьерар тир Салхадал ва Эдреидал кьван, вири Башан.

11Аг, Башандин пачагь, рефаимрикай эхиримжиди тир. Адан месни – ракьунди. Исятда ам аманийрин Раббада ава; ам, адетдин кьуьнтералди, кӀуьд кьуьнтуьн яргъивал, кьуд кьуьнтуьнни гьяркьуьвал алайди я+.

Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата авай чилер паюн

(Кьурумда 32:1-42)

12Чна а чӀавуз къачур чилер, Арнан вацӀун дередилай вине авай Араэрдилай ва Гилеаддин дагьдин дуьзенлухрин са пай, ана экӀя хьанвай хуьрерни кваз, за Рувенанни Гадан тайифайриз ганай+. 13Амай Гилеад, ва гьакӀни Аган пачагьлугъ тир вири Башан, за Манашедин тайифадин са паюниз ганай.

Аргубдин вири вилаятдиз – санлай вири Башандиз – виликдай Рефаимрин чил лугьудай. 14Амма Яира, Манашедин эвледди, Аргубдин вири вилаят, гешурийрин ва магьахвийрин сергьятрив кьван, кьуна ва адаз вичин тӀвар гана, гьакӀ хьайила къенин йикъал къведалди Башандиз Яиран хуьрер лугьузва.

15Магьиран эвледриз за Гилеад ганай+. 16Рувенанни Гадан тайифайриз, лагьайтӀа, за Гилеаддилай Арнан дередал кьван авай чилер ганай, дередин кӀаняйтӀуз вичин а пата аманийри уьмуьр тухузвай Яббукь вацӀал къведалди сергьят яз+. 17Идалайни гъейри, за абуруз дуьзендин чилер ганай – Ярдан тирвал, Кинерет вирелай Кьейи гьуьлуьв яни УькӀуь гьуьлуьв кьван – ва рагъэкъечӀдай пата Фасга дагъдин ценерив кьван+.

18А чӀавуз за и тайифайриз ихьтин тапшуругъ ганай: «Реббиди, куь Аллагьди, квез мулкар яз и чилер гана. Амма куьн, яракь гъиле авай итимар, женгиниз куь стхаяр тир вири Исраилдин рухвайрин кӀвенкӀве аваз фин лазим я! 19Куь папар, аялар ва малар – заз квез гьикьван гзаф малар аватӀа чида! – за квез гайи хуьрера амукьрай+. 20Реббиди куь стхайриз, квез хьиз архайинвал гайила, абуру, Реббиди, куь Аллагьди, чпиз гузвай, Ярдан вацӀун а пата авай уьлкве муьтӀуьгъ авурла, – гьа чӀавуз куьн за квез гайи куь чилин белгенрал элкъвена хкведа».

21А вядеда за Шуаяз лагьанай: «Реббиди, куь Аллагьди, и кьве пачагьдиз вуч авунайтӀа, ваз ви вилералди акуна. Вун чпелай яна фидай маса пачагьлугъризни Реббиди гьахьтин кар кьада+. 22Абурухъай кичӀе жемир: Реббиди, куь Аллагьди, Вичи куьн патал женг чӀугвазва!»+

Мусадиз Ярдандилай элячӀун къадагъа авун

23А чӀавуз за Реббидиз ялвар авунай: 24«Агъа Ребби! Вуна заз, ви лукӀраз, Ви чӀехивал ва ви гъилин къуват къалуриз гатӀунна! Цаварал я тушни чилерал ихьтин крарни алакьунар вичин къуватдай фидай маса аллагь авани кьван+? 25Ихтияр це ман зазни вацӀалай элячӀна, Ярдандин а пата авай авадан уьлкве аквадай – гьам и авадан дагълух чилер, гьамни Либан!»

26Амма Реббидиз куьн себеб яз закай хъел атанвай ва заз яб ганачир. Ада лагьанай: «Бес хьуй! Мад Завай идан патахъай тӀалабунар ийимир+. 27Фасга дагъдиз хкаж хьухь ва рагъакӀидай патаз, кефер патаз, кьибледиз ва рагъэкъечӀдай патаз килиг, жуван вилералди килиг, вучиз лагьайтӀа Ярдандилай элячӀун ваз кьисмет авунвач+. 28Шуаяз серенжемар це, адаз мягькемди ва уьтквемди хьухь лагьана эмир це. Ам и инсанрин кьиле аваз фида – ва ваз анжах вилералди аквадай уьлкве абурун мулкариз элкъуьрда»+.

29Чун Бет-Пеардин патарив гвай дугуна акъвазнай+.

4

Къанундиз яб гуниз эверун

4^1Яб це эхир, Исраил, за ваз чирдай къайдайризни тагькимриз! И чӀавуз куьн чан аламаз амукьда ва, Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атана, ам муьтӀуьгъ ийида+. 2Зи гафарихъ я акал хъийимир, я хкудмир. За квез виридаз малумарзавай Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар кьилиз акъуд+.

3Реббиди Багьал-Пеарда вуч авунайтӀа квез куь вилералди акуна! Реббиди, куь Аллагьди, куь арадай Багьал-Псардин гуьгъуьна аваз фейи гьар сад тергна+. 4Куьн, лагьайтӀа, Реббидиз, куь Аллагьдиз, вафа хвейибур, – куьн къени вири сагъ-саламат я.

5Ингье, за квез, Реббиди, зи Аллагьди, заз гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна кӀандай къайдаяр ва тагькимар чирзава. Куьне абур, вич кьун патал исятда физвай уьлкведа, тамамарун лазим я. 6Абур кӀевелай тамамар ая – ва и чӀавуз вири халкьариз куь камал ва акьул аквада. Вири и къайдайрикай ван хьайила, абуру лугьуда: «И чӀехи халкь гьикьван камал ва акьул авайди я!» 7Чна Вичиз эвердайла, Ребби, чи Аллагь, хьиз чаз мукьва тирвал, чпин аллагьарни чпиз гьакьван мукьва тир мадни са ихьтин чӀехи халкь ава жал? 8Чпин къайдаярни тагькимар, и за квез алай вахтунда гузвай Къанун хьиз, гьакьван адалат гвай мадни ихьтин са чӀехи халкь ава жал+?

9Килиг гьа, мукъаятвал ая, ваз ви вилералди акурди рикӀелай ракъурмир; ваз ви вилералди акурди вал чан аламай кьван ви хурун зигьинда хьурай! Гьам аялриз, гьамни хтулриз ихтилат ая+.

10А юкъуз куьн Харебдин ценерив Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнай, вучиз лагьайтӀа Реббиди заз эмир ганай: «Зи патав халкь кӀватӀ ая, ва За абурув зи тапшуругъар агакьарда. Абуру чилел жедай чпин вири уьмуьр тухуда Захъай кичӀе жез чир авурай ва чпин аялризни тарс гурай»+. 11Ингье куьн атана дагъдин кӀане акъвазнай, дагъни лап цаварив агакьзавай ялавди кьуна кузвай. МичӀивал акьалтнавай – циф ва экьи мичӀ+. 12Ребби квехъ галаз цӀун юкьвай рахазвай, квезни гафарин ван къвезвай, амма са жуьрединни къамат аквазвачир – анжах сесинин ван къвезвай. 13Реббиди куьн, куьне тамамарун лазим тир, Вичихъ галаз авай икьрардин шартӀарин гьакъиндай хабардар авунай, – цӀуд эмирдин. Ада къванцин кьве кьелечӀ къаябдал абур кхьенай+.

14А чӀавуз Реббиди заз, куьне абур куьн физвай ва куьне кьадай уьлкведа кьилиз акъудун патал, къайдаяр ва тагькимар чирунин эмир ганай.

Бутпересвал къадагъа авун

15Харебдал Ребби квехъ галаз цӀун юкьвай рахадайла, квез са жуьредин къаматни акуначир. 16-18Писвал авуникай къерех хьухь – яни жув патал итимдин ва я папан, чилел алай гьайванрикай садан, я тушни цаварал лув гудай къушарикай садан, чилин чан алай затӀарин, я тушни це, чилелай агъада сирнавзавай гъетрен кӀалуб, са гьихьтин ятӀани шикил арадал гъуникай+. 19Цавуз килигиз, рагъ, варз ва гъетер, цавун вири кьушун акваз, темягькарвилиз рехъ гумир – абуруз икрам ийимир, абуруз къуллугъ ийимир! Реббиди, куь Аллагьди, абур цавун кӀаник квай маса халкьар патал тайинарнавайди я. 20Амма куьн Реббиди, квекай Адан хсуси халкь хьун патал къахчуна, ракь цӀурурдай а къулай Мисридай ахкъудна – гьакӀ хьунни авуна.

21Куьн паталди Реббидиз закай хъел атана ва зун Ярдандилай элячӀдач, ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай а авадан уьлкведиз акъатдач лагьана кьин кьуна+. 22Зун ина, гьакӀ Ярдандилай элячӀиз тахьана, рекьида. Амма куьн адалай элячӀда ва а авадан уьлкве кьада! 23Амма килиг гьа, квехъ галаз Реббиди, куь Аллагьди, кутӀуннавай икьрар рикӀелай алудмир: куьн патал икрам ийидай кӀалубар рас ийимир, са жуьрединни шикилар чӀугвамир. Им квез Реббиди, куь Аллагьди, къадагъа авунва. 24Вучиз лагьайтӀа Ребби, куь Аллагь, – им кана руьхъ ийидай цӀай я! Ам – гъайра Аллагь я!+

25Квез аяларни хтулар хьайила, куьне а уьлкведа яргъалди уьмуьр тухвайла, куьне писвилиз рехъ гуда – икрам ийидай кӀалубар туькӀуьрда, гьар жуьредин шикилар чӀугвада. Реббидин, куь Аллагьдин, рикӀиз такӀан крар авуналди, куьне адак хъел кутада. 26За гила цаварни чилер шагьидвиле кьазва хьи, адалай кьулухъ, Ярдандилай элячӀна исятда куьне кьадай а уьлкведай, куьн лап фад квахьда! А чӀавуз куьне ана яргъалди уьмуьр тухудач: куьн тергда+. 27Реббиди куьн халкьарин арадай чукурда. Квекай лап тӀимилбур сагъ яз амукьда, ва куьне Реббиди чпин патав ракъурай халкьарин арада уьмуьр тухуда+. 28Ана куьне инсанрин гъилери туькӀуьрай аллагьриз къуллугъда, – кӀарасдин кӀусариз ва къванериз – чпиз акван тийидай, ван текъведай, нен тийидай ва ни текъведай аллагьриз+.

29Ана куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, къекъвез жеда – ва жагъида, вири рикӀин ва руьгьдин сидкьидай адахъ элкъвейтӀа. 30Квез четин хьайила, яргъал тир гележегда вири и крар куь кьилел атайла – гьа чӀавуз куьн Реббидин, куь Аллагьдин, патав хкведа ва адахъ яб акалда. 31Ребби, куь Аллагь, регьим гвайди я эхир, – регьим гвай Аллагь: Ада куьн гадардач ва терг ийидач, Ада чпин вилик кьин кьуна, куь бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай а икьрар рикӀелай ракъурдач.

Ребби – тек сад тир Аллагь

32Алатай вахтарикай, Аллагьди чилел инсан халкь авур йикъалай гатӀунна, валай вилик вуч авайтӀа, хабар кьуна чира: цавун са къерехдилай муькуь къерехдал кьван икьван чӀехи са вуч ятӀани хьайиди яни? Гьич садазни идаз ухшар авай кардикай ван атайди яни? 33Квез хьиз, маса гьич са халкьдизни цӀун къеняй рахазвай аллагьдин ван хьана ва чан аламаз амукьун хьайи кӀвалах яни+? 34Аллагьрикай гьич садани атана маса халкьдин арада авай халкь вичиз къачуна, килигна чирун хьайи кар яни, – залан четинвилерни, са кар жедайвилин лишанни, аламатарни, дявени ракъуриз, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди чӀехи ва акурдаз кичӀе жедай крар ийиз? Ибур вири куьн патал Реббиди, куь Аллагьди, Мисрида, куь вилик авур кӀвалахар я. 35Квез вири ибур, Ребби – им Аллагь тирдан, Адалай гъейри маса Аллагь авачирдан гъавурда акьун патал, аквадайвал авунвайди тир+. 36Квез насигьат гун яз, Ада квез цаварай эвернай. Ада квез Вичин чӀехи цӀай чилел къалурна, ва квез Ам цӀа гьикӀ квехъ галаз раханайтӀа ван хьанай+.

37Реббидиз куь бан-бубаяр кӀан хьана – гьавиляй куьн, абурун эвледар, хкяна. Ада Вичи куьн Мисридай Вичин чӀехи къуватдалди акъудна, 38квелай кьадардиз гзаф ва къуват авай халкьарин чилер квез гун патал, – куьн гьабурун чилерал гъана ва абур куь ихтиярда тун патал (гьакӀ хьунни авуна). 39Гила гъавурда акьукь ва рикӀел хуьх, Ребби – им вини цаварални Аллагь я, агъа чилерални, ва масад авайди туш+. 40За квев гила агакьарзавай Адан къайдаяр ва эмирар кьилиз акъуд ва квез ва куь эвледриз хъсан жеда, ва куьне Реббиди, куь Аллагьди квез эбеди яз гузвай а уьлкведа яргъалди уьмуьр тухуда.

Далда-шегьерар

(Кьурумда 35:6-34; Киххьей къанун 19:1-13)

41•А вядеда Мусади Ярдандин рагъэкъечӀдай пата авай пуд шегьер чара авуна: 42виликдай чпин арада душманвал авачиз кас хатадай яна кьейи гьар низ ятӀани и шегьеррикай саниз катна ва идакди вичин уьмуьр хиласдай мумкинвал хьун патал. 43Ингье и шегьерар:

Кьурумда, дагъдин дуьзенда, рувенийриз чара авунвай чилел алай Бецер.

Гилеадда, Гадан чилерал алай Рамат.

Башанда, Манашедин чилерал алай Галан.

ЦӀуд весини алава насигьатар

(4:44–11:32)

Къанундив эгечӀун

44Ингье Мусади Исраилдин рухвайриз гайи Къанун.

45-46Ибур Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ – Ярдандин а пата, Бет-Пеардин патарив гвай дереда, Гьешбанда сагьибвал авур амарийрин пачагь Сигьанан чилел Мусади вири Исраилдин рухвайриз малумарай шагьидвилер, къайдаяр ва тагькимар я. Мусадини Исраилдин рухвайри, Мисридай экъечӀнай, Сигьанан винел гъалибвал къачунай 47ва адан уьлкве, Башандин пачагь Аган уьлкведихъ галаз санал, кьунай. Амарийрин и кьве пачагьдин чилер Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата экӀя хьанвай,+
48Арнан дередин къерехда авай Араэрдилай Сигьан, яни Гьерман дагъдал кьван,+
49абурук рагъэкъечӀдай патан вири Ярдандин дере, лап Кьейи гьуьлуьв ва Фасга дагъдин хуш квай хурал кьван+.

5

ЦӀуд веси

(ЭхкъечӀун 20:1-17)

5^1•Мусади вири Исраил кӀватӀна ва лагьана:

– Яб це, Исраил, за квез гила малумардай къайдайриз ва тагькимриз! Абур чира ва ян тагана кьилиз акъуд. 2Реббиди, чи Аллагьди, Харебдал чахъ галаз икьрар кутӀунна. 3И икьрар Реббиди чи бубайрихъ галаз ваъ, чахъ галаз – чахъ виридахъ, чеб сагъ-саламат яз исятда инал акъвазнавайбурухъ галаз, кутӀунна. 4Ребби квехъ галаз чин чинал раханай – дагъдал, цӀун къеняй+. 5Зун а чӀавуз Реббидинни куь арада акъвазнавай, Адан гафар агакьарун патал, вучиз лагьайтӀа квез цӀухъай кичӀезвай ва дагъдиз хкаж жезвачир. Ада лагьанай:+

6«Зун Ребби, ви Аллагь я, вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди+. 7Вахъ Залай гъейри маса аллагьар тахьурай.

8Жуваз гъилералди раснавай икрам ийидай кӀалубар – вине цавара авай, агъада чилел алай я тушни чилелай агъада це авай гьич са затӀунинни шикилар чӀугвамир+. 9Абуруз я икрам, я къуллугъ ийимир, вучиз лагьайтӀа, Зун Ребби, ви Аллагь – гъайра Аллагь я. Зун кӀан тахьай бубайрин гунагьрай За абурун аялрив, хтулрив ва птулрив жаза агакьарда+. 10Амма Зун кӀандай ва зи эмирар кьилиз акъуддайбурун несилрив За агъзур лагьай несилдални хийир агакьарда+.

11Гьавайда Реббидин, ви Аллагьдин, тӀвар кьамир. Реббиди икӀ ийизвайдаз жаза тагана тадач+.

12Киш, ваз Реббиди, ви Аллагьди, эмир гайивал, пак тир югъ яз бегьемара+. 13Ругуд юкъуз кӀвалах ая, кардал машгъул хьухь, 14амма ирид лагьай югъ – Киш я: ам Реббидинди, ви Аллагьдинди, я. И юкъуз гьич садани кӀвалахна жедач – я вуна, я ви хци, я ви руша, я ви лукӀра, я ви къаравушди, я ви жунгавди я тушни ламра – гьич са гьайвандини, я масанай атана ви шегьерда уьмуьр тухузвай чара касди. Ви лукӀра ва ви къаравушди, гьа вуна хьиз, ял ягърай. 15Вун вич Мисрида лукӀ тирди рикӀел хуьх, амма Реббиди, Ви Аллагьди, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди, вун анай акъуднай. Гьавиляй Реббиди, ви Аллагьди, ваз Киш бегьемарунин эмир ганва.

16Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай а чилел ви уьмуьр яргъал чӀугурди хьун патал ва ваз а чилел хъсан хьун патал бубадизни дидедиз, ваз Реббиди, ви Аллагьди, эмир гайивал, гьуьрмет ая+.

17Яна рекьимир+.

18Зинавал ийимир+.

19Чуьнуьхмир+.

20Маса касдиз акси яз тапан шагьидвал ийимир+.

21Чарадан паб кӀан жемир. Чарадан кӀвални ник, чарадан лукӀарни къаравушар, чарадан маларни ламар – чарадан са затӀни кӀан жемир»+.

Халкьдин жаваб

(ЭхкъечӀун 20:18-21)

22Реббиди им куь вири халкьдиз лагьанвайди я. Ам дагъда, цӀун кьулай, цифедай, къалин мичӀяй, къати сесиналди раханай. И гафарик Ада мад гьич са алавани кухтунач. Ада абур къванцин кьелечӀ кьве къаябдал кхьена ва а къаябар зав вахкана+.

23Куьне мичӀивиляй къвезвай ванциз яб гузвай, дагъ лагьайтӀа, ялавди кьуна кузвай.

Куьн, тайифайрин кьиле авайбур ва агъсакъалар, зи патав атанай. 24Куьне лагьанай: «Реббиди, чи Аллагьди, чаз Вичин Баркалла ва къудрат къалурна. Чаз цӀун кьулай къвезвай адан ван хьана. Къе чаз инсан вичихъ галаз Аллагь рахайлани чан алаз амукьун мумкин тирди чир хьана. 25Чун рекьин квез герек я – и еке ялав чун туькьуьниз гьазур я эхир! Чаз мад гъилера Реббидин, чи Аллагьдин, ван хьайитӀа, чун рекьида!+
26Им гьич хьайи кӀвалах яни, инсандиз, чаз хьиз, чан алай Аллагь вичихъ галаз цӀун кьулай гьикӀ рахазватӀа ван атун ва ам сагъ-саламат яз амукьун? 27Вуна фена Реббиди, чи Аллагьди, вуч лугьудатӀа яб це. Ахпа вуна, Реббиди, чи Аллагьди, вун куьн патахъай хабардар ийидатӀа, чав агакьара. Чнани яб гуда ва тамамарда»+.

28Реббидиз куь гафар ван хьанай ва заз лагьанай: «Заз и инсанар вуч раханатӀа ван атана, абуру ваз вуч лагьанатӀа вири ван хьана. Абуру дуьз лугьузва+. 29Агь, абуру гьакъикъатдани рикӀин вири сидкьидай Захъай датӀана кичӀе хьуниз ва Зи вири эмирар тамамаруниз – абуруз чпизни, абурун эвледризни эбеди яз хъсан жедайвал, – майил авунайтӀа! 30Алад ва абуруз алачухрик хъфинин эмир це. 31Вун лагьайтӀа инал, Захъ галаз, амукьда. За ваз вири эмирар, къайдаяр ва тагькимар малумарда. Вуна абуруз чирда, ва абуру вири и крар За чпин ихтиярда твадай уьлкведа кьилиз акъудда».

32Квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир гайивал ян тагана кьилиз акъуд, я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ къерехдиз къекъечӀмир! 33ДатӀана квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир ганвай рекьерайтӀуз алад. Ва куьн сагъ-саламат жеда, ва квез хъсан жеда, яргъалди куьне муьтӀуьгъардай а уьлкведа уьмуьр тухуда+.

6

Ребби кӀан хьунин ва муьтӀугъ хьунин насигьат

6^1Ингье Реббиди, куь Аллагьди, квез чир ая лагьана ганвай эмирар, къайдаяр ва тагькимар, куьне абур куьн физвай ва куьне кьадай уьлкведа кьилиз акъудун лазим я. 2Квез куь уьмуьрдин гьар са юкъуз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьурай, ва за квев агакьарзавай Адан вири къалурнавай къайдаяр ва тагькимар кьилиз акъудрай, куь аялри ва хтулрини гьа икӀ авурай, ва и чӀавуз куьне яргъалди уьмуьр тухуда.

3Яб це, Исраил! Вири ибур ян тагана кьилиз акъуд! И чӀавуз квез хъсан жеда ва куьн вичикай некни вирт хкатзавай чилел кьадардиз гзаф авайбур жеда, – Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди квез хиве кьурвал+.

4Яб це, Исраил! Ребби, чи Аллагь, тек сад тир Ребби я!+

5Ребби, ви Аллагь, рикӀин сидкьидай, вири чандалди, вири къуватралди кӀан хьухь+. 6За къе ваз гузвай эмирар датӀана ви рикӀе аваз хьурай. 7Абур жуван аялриз ахъай хъия, абур даим тикрар ая – вун кӀвале аваз хьайитӀани, рекье аваз хьайитӀани, къаткизватӀани, къарагъзаватӀани+. 8Абур, лишан хьиз, жуван гъилик кутӀуна, абур ви пелел алаз хьуй+. 9Абур ви кӀвалин гуьрцелдин хилерал ва шегьердин варарал кхьихь+.

10Реббиди, ви Аллагьди, вун, Ада ваз гуда лагьана ви бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьур уьлкведиз гъида. Ана вуна эциг тавунвай чӀехи ва абад шегьерар, 11вуна кӀватӀ тавунвай гьар жуьредин шейэривди ацӀанвай кӀвалер, вуна къванер яна рас тавунвай фурар, вуна акӀур тавунвай ципицӀ багълар ва зейтундин кӀапӀалар ава. Ана вуна тухдалди неда! 12Килиг гьа, Ребби рикӀелай алудмир – вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди тир. 13Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе хьухь, Адаз къуллугъ ая, Адан тӀварцелди кьин яхъ+.

14Маса аллагьрин, куь патарив уьмуьр тухузвай халкьарин аллагьрин, гуьгъуьна аваз фимир, 15Ребби, куь арада авай, куь Аллагь, – гъайра Аллагь я эхир: Адаз хъел къведа ва куьн чилин винелай тергда!+
16Ребби, куь Аллагь, куьне ам Массада темягь авур тегьерда, синагъ ийимир+. 17Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар, Ада квез ганвай шагьидвилер ва къайдаяр ян тагана кьилиз акъуд. 18Адан фикирдалди вуч дуьз ва хъсан ятӀа, гьам ая. И чӀавуз квез хъсан жеда: куьне фена, вич Реббиди кьин гана куь бан-бубайриз хиве кьунвай авадан уьлкве кьада. 19Реббиди анай куь вири душманар чукурда. Реббиди гьа икӀ лагьана+.

20Гележегда хци вавай: «Реббиди, чи Аллагьди, квез гайи и шагьидвилерин, къайдайрин ва тагькимрин мана-метлеб вуч я?» – лагьана хабар кьурла,+
21адаз икӀ жаваб це: «Чун Мисрида фиръавандин лукӀар тир, ва Реббиди Вичин чӀехи къудратдалди чун Мисридай акъудна+. 22Чи вилерикди Реббиди Мисри патал, фиръаван ва вири адан кӀвал патал пис нетижаяр авай чӀехи аламатар ва кар жедайвилин лишанар къалурна. 23Амма чун Ада, Вичи кьин гана чи бан-бубайриз хиве кьунвай уьлкведиз, – ам чаз багъишун патал, – гъунин мураддалди, Мисридай ахкъудна. 24Реббиди чаз вири и къайдаяр тамамарун эмир авунва, чаз хъсан хьун патал, чун сагъ-саламат яз амукьун патал – Реббидихъай, чи Аллагьдихъай, кичӀе хьун патал. Им гьакӀ хьунни авунва – къенин йикъалди. 25Чи гьахъ-михьивал – им, Ада чаз эмир гайивал, Реббидин, чи Аллагьдин, вилик вири и эмирар кьилиз акъудун я»+.

7

Яб тагунин вилик пад атӀун

(ЭхкъечӀун 34:11-16)

7^1Куьн Реббиди, куь Аллагьди, куьн вич кьун патал исятда физвай уьлкведиз гъайила, ва анай гзаф кьадар халкьар чукурайла: хетияр, гиргашияр, амарияр, къенанвияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр – квелай гзаф авай ва къуват авай ирид халкь, –+
2Реббиди, куь Аллагьди, абур куь гъиле турла ва куьне абурун винел гъалибвал къачурла, абур терг ая! Абурухъ галаз икьрарар кутӀунмир ва абуруз инсаф ийимир+. 3Абурук мукьва жез акахьмир, – абурун рухвайриз куь рушар гумир ва абурун рушарни куь рухвайриз гъимир+. 4ТахьайтӀа абуру куь рухваяр Закай элкъуьрда ва абуру маса аллагьриз къуллугъ ийида! А чӀавуз Реббидиз квекай хъел къведа ва гьасятда куьн терг ийида+. 5ИкӀ авуна кӀанда: абурун къурбанганар – чукӀура, абурун пак тир къванер – хух, Ашерадин дестекар – атӀутӀ, бутар – куг!+
6Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, вилик пак тир халкь я эхир; Реббиди, куь Аллагьди, куьн Вичин багьа эменни хьунин мураддалди, чилел алай вири халкьарин арадай хкяна+.

7Реббиди куьн маса халкьарилай кьадардиз гзаф я лагьана гзаф кӀан хьана хкягъайди туш. Ваъ, куьн – халкьарин арада виридалайни гъвечӀиди я! 8Амма Реббидиз куьн кӀанда ва куь бан-бубайриз кьур кьинез вафа хуьзва, – ингье вучиз Ада куьн Вичин чӀехи къудратдалди хутахна, лукӀвиликай, Мисридин пачагьдин, фиръавандин, гъиликай азад авуна. 9Гьавиляй чир хьухь, Ребби, ви Аллагь, – гьакъикъатда Аллагь я, умуд кутаз жедай Аллагь я; Ам агъзур несилдал къведалди Вич кӀандай ва Вичин эмирар кьилиз акъуддайбурухъ галаз кутӀуннавай регьим квай икьрардиз вафа я+. 10Амма Вич инкарзавайбур Ада жаза гана тергда – энгел тавуна абурукай гьар садаз жаза гуда! 11Гьавиляй за ваз исятда малумарзавай эмирар, тагькимар ва къайдаяр кьилиз акъуд.

Яб гунай хийир-дуьа

(Леви 26:1-13; Киххьей къанун 28:1-14)

12Куьн и къайдайриз табий жез хьайитӀа, абур дуьм-дуьз тамамариз хьайитӀа, Реббини, куь Аллагь, Ада куь бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай а регьим квай икьрардиз вафа жеда+. 13Адаз куьн кӀан жеда, Ада квез хийир-дуьа ийида ва гзаф кьадарралди авай халкь ийида, Ада, квез гуда лагьана Реббиди куь бан-бубайриз кьин кьур чилел куь веледриз ва куь чилин бегьердиз, куь техилдиз, чехирдиз ва зейтундин гъеридиз, калерин дулдиз, хиперин ва цӀегьерин дулдиз хийир-дуьа ийида. 14Квев, маса са халкьдихъни агакь тавур, хийир-дуьа агакьда! Куь арада аялар тежезвай итимарни папар жедач, ва куь маларни чӀуруз амукьдач+. 15Реббиди куьн вири азаррикай хуьда. Ада квел Мисридин терг ийидай азарар ракъурдач (куь рикӀел абур алама), амма абур куь душманрал ракъурда+.

16Куьне Реббиди, куь Аллагьди, куь гъиле тур вири халкьар терг ая; абурун язух къвемир, абурун аллагьриз къуллугъ ийимир – им куьн патал желе жеда+.

Чара халкьарихъай кичӀе тахьуниз эверун

17Куьне, мумкин я, фикирда: «И халкьар чалай кьадардиз гзаф я. Бес чна абурувай чилер гьикӀ къакъудда?» 18Амма абурухъай кичӀе жемир! Реббиди, куь Аллагьди, фиръавандиз ва вири Мисридиз гьихьтин кар кьунайтӀа, рикӀел хкваш. 19Квез куь вилералди акур чӀехи ва залан четинвилер, гьакӀни са кар жедайвилин лишанар ва аламатар рикӀел хкваш. Реббиди, куь Аллагьди, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди куьн Мисридай гьикӀ акъуднайтӀа рикӀел хкваш. Реббиди, куь Аллагьди, квез алай вахтунда кичӀезвай вири халкьаризни гьа икӀ ийида+. 20ГьакӀни сагъ-саламат яз амукьна квекай чуьнуьх хьайибурни рекьидайвал Ада абурал хузарин кул ракъурда+. 21КичӀе жемир, куь арада Ребби, куь Аллагь, ава эхир, чӀехи ва гьайбат гвай Аллагь! 22Амма Реббиди, куь Аллагьди, и халкьар яваш-явашдиз чукурда. Куьне абур фад терг авун лазим туш – тахьайтӀа ана вагьши гьайванрин кьадар гзаф жеда+.

23Реббиди, куь Аллагьди, квез и халкьарин винел гъалибвал багъишзава ва абур чилелай терг жедалди абурун арада зурба гъалаба твада. 24Ада абурун пачагьар куь гъиле твада, ва куьне гьатта абурун тӀварни цавун кӀаник тадач. Куь хура гьич садавайни акъвазиз жедач, ва куьне абур вири тергда.

25Абурун аллагьрин кӀалубар куг. Темягь фена, и кӀалубар винелай кӀевнавай гимишни къизил жуваз къачумир, тахьайтӀа вун желеда гьатда – Ребби, ви Аллагь, патал им мурдар затӀ я эхир. 26Мурдар затӀ жуван кӀвализ гъимир, тахьайтӀа гьадахъ галаз санал вунни терг ийида. Ихьтин затӀ ваз чиркинди ва мурдарди хьурай – ам терг авуна кӀанда.

8

Ребби рикӀелай алуд тавунин эмир

8^1За исятда квез малумарзавай вири эмирар гьа лагьайвал кьилиз акъуд. ИкӀ хьайитӀа куьн чан аламаз амукьда ва кьадардиз артух жеда; куьне фена, Реббиди кьин гана куь бан-бубайриз хиве кьунвай уьлкве муьтӀуьгъар ийида. 2РикӀел хкваш, Реббиди, куь Аллагьди, квяй кьил акъудун патал куьн умунарна ва килигна чирна: куьне Адан эмирар кьилиз акъуддани-акъуддачни – вири и яхцӀур йисан вахтунда куьн кьурумдай гьикӀ тухванатӀа+. 3Ада куьн умунарзавай, каш чӀугваз тазвай, я квез, я куь бан-бубайриз гьич ванни тахьай мангьудалди тухар ийизвай. Адаз квез къалуриз кӀанзавай хьи, инсандал алай чан тек са фалди туш. Инсанди Реббидин сивяй вуч акъатзаватӀа, гьадалди уьмуьр тухузвайди я!+

4Вири и яхцӀур йисуз ви парталар кукӀвар жезвачир, ви кӀвачер дакӀвазвачир+. 5Гъавурда гьат эхир, Реббиди, ви Аллагьди, бубади хциз гьикӀ тербия гудатӀа, вазни гьакӀ тербия гузва!+
6Реббидин, ви Аллагьдин, эмирар кьилиз акъуд, Адан рекье аваз алад ва Адахъай кичӀе хьухь.

7Реббиди, ви Аллагьди, вун вичяй вацӀар авахьиз физвай, дерейра ва дагълара булахар ва чилин кӀаник квай ятар дуьздал экъечӀзавай авадан уьлкведиз,+
8къуьлуьнни мухан, цӀипицӀлухрин, инжилринни анаррин уьлкведиз, зейтундин чӀемедин ва виртӀедин уьлкведиз гъида. 9И уьлкведа вуна тух жедалди тӀуьн жагъин тийиз уьмуьр тухудач, са куьнихъни муьгьтеж жедач; адан къванерик ракь ква, дагълара вавай буьруьнж хкудиз жеда. 10Тух хьайила, Ада ви ихтиярда тур авадан уьлкведай, Реббидиз, ви Аллагьдиз, шукур ая.

11Гьавиляй, килиг гьа, Ребби, ви Аллагь, рикӀелай алудмир, за ваз исятда малумарзавай Адан тагькимрал, къалурнавай къайдайрал ва эмиррал амал ая. 12Вуна тухдалди недайла, хъсан кӀвалер эцигдайла ва абура уьмуьр тухудайла, 13вахъ маларинни лапагрин кьадар гзаф хьайила, гимиш, къизил ва гьар жуьредин девлет артух хьайила, 14дамах акатмир ва Ребби, ви Аллагь, рикӀелай ракъурмир. Ада вун Мисридай, лукӀвиляй акъудна, 15вун зегьер квай гъуьлягъринни акьрабрин арадай, кьуру ва цикай магьрум чилерай чӀехи ва акурла кичӀе жедай кьурумдай тухвана. Вун паталди Ада цив рагай авахьиз туна;+
16Ада вун кьурумда, ви бан-бубайриз гьич ванни тахьай мангьудалди тухарна. Ада, ахпа ваз хъсан хьун патал, вун умунарна ва синагъ авуна+. 17Фикир ийимир хьи, им вуна ви къуватралди гъилиз гъанвай девлет я лагьана! 18Ребби, ви Аллагь, рикӀел хуьх. Гьам я ваз и девлетар гъилиз гъидай къуват гузвайди – Ада ви бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай икьрар къенин юкъузни кьилиз акъудзава.

19Амма куьне Ребби, куь Аллагь, рикӀелай ракъурайтӀа, ва маса аллагьрин гуьгъуьна аваз фейитӀа, абуруз къуллугъ ийиз ва икрам ийиз хьайитӀа, куьн са рахунни алачиз пуч жеда – идан патахъай за куьн гиламаз хабардар ийизва! 20Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гун тийиз хьайитӀа, чпин чилер квез гун патал Реббиди терг ийизвай а халкьар хьиз, куьнни телеф жеда!

9

Лайих тушир пишкеш

91-2Яб це, Исраил! Къе куьн Ярдан вацӀалай элячӀзава хьи, квелай кьадардиз ва къуватдиз артух халкьарин чилер, цавув агакьзавай цлар галай чӀехи ва сенгер янавай шегьерар, еке буйдин ва чӀехи халкь тир анакьийрин чилер кьун патал, – квез абур чизва, квез ван хьана хьи, инсанри абурукай гьикӀ лугьудатӀа: «Анакьийрин хура нивай акъваз жеда?!»+. 3Амма Ребби, куь Аллагь, кана руьхъ ийидай цӀай хьиз, куь вилик кваз физвайди гила гъавурда акьукь. Им Гьам я абур тергдайди, абурун винел квез гъалибвал гудайди, – ва куьне, Реббиди квез хиве кьурвал, абурун чил муьтӀуьгъар ийида, абур тадиз тергда+. 4Реббиди, куь Аллагьди, абур чукурайла, куьне квез лугьумир: «Им чи гьахъ-михьивал себеб яз, Реббиди чна и уьлкве къачун патал чун иниз гъана». Ваъ, и халкьарин пис крар себеб яз Реббиди абурун чилер квев вахкузва!+
5Куьне куьн гьахъ гвайбур ва дуьзбур тирвиляй атана и уьлкве къачудайди туш. Реббиди, куь Аллагьди, квез и чилер и халкьар батӀул тирвиляй, ва Ада куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьур кьин кьилиз акъудун яз гузва+. 6Гьавиляй чир хьухь, Реббиди, куь Аллагьди, а авадан уьлкве куь ихтиярда тун куь гьахъ-михьивилихъ галаз алакъада авач. Ваъ, куьн кьилиз ялдай халкь я!

Къизилдин дана

(ЭхкъечӀун 32:1-35)

7Куьне Ребби, куь Аллагь, кьурумда гьикӀ перт ийизвайтӀа рикӀел хуьх ва рикӀелай алудмир. Мисридай экъечӀай йикъалай гатӀунна ва инив агакьдалди куьн датӀана Реббидиз акси жезвай. 8Куьне Ребби Харебдин патарив а саягъда перт авунай хьи, Адаз, хъиле гьатна, куьн терг ийиз кӀан хьанай+.

9Реббиди квехъ галаз кутӀуннавай а Икьрардин кхьинар алай къванцин кьелечӀ къаябар къахчун патал зун дагъдиз хкаж хьайила, за дагъда яхцӀур югъни яхцӀур йиф акъуднай, я тӀуьначир, я хъваначир+. 10Реббидини зав кхьинар алай къванцӀин кьелечӀ кьве къаяб вуганай; абурал Аллагьдин гъилелди, вири жемят кӀватӀ хьанвай юкъуз Реббиди квез дагъдал, цӀун кьулай вуч лагьанайтӀа, вири чӀугунвай+.

11ЯхцӀур югъни яхцӀур йиф алатна – Реббиди зав къванцин кьелечӀ кьве къаяб, икьрар алай къаябар, вуганай. 12Реббиди заз лагьанай: «Тади ая, эхвичӀ! Вуна Мисридай акъудай ви халкь усалди хьанва. За алад лагьай дуьз рекьелай абур гьикьван фад элячӀна! Абуру чпиз цӀурурна цайи икрам ийидай кӀалуб раснава»+.

13Реббиди заз лагьанай: «Заз аквазвайвал, и халкь кьилиз ялдайди я! 14Зун акъвазармир – За абур терг ийида, абурун тӀвар цавун кӀаникай квадарда. Валай лагьайтӀа За къуват авай ва кьадардиз гзаф халкь арадал гъида»+.

15Зун элкъвена дагъдай эвичӀиз хьана. Дагъ ялавди кьуна кузвай; зи гъилени икьрар алай къванцин кьелечӀ кьве къаяб авай. 16Заз акуна хьи, куьне Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гунагьдиз рехъ ганва, – куьн патал цӀурурна цанвай данадин кӀалуб гьазурнава. Куьн Реббиди алад лагьай дуьз рекьелай лап фад элячӀнавай! 17А чӀавуз за кхьинар алай кьве къаябни чилел гьалчнай – абур куь вилик ханай. 18Ахпа зун мад Реббидин вилик экӀя хьанай – мад яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз я тӀуьначир, я хъваначир – Реббидин вилера негь тир кӀвалах авунай ва куьне авур гунагьдин патахъай Адак хъел кутунай+.

19Заз хаф янавай, хъилев ва ажугъдив ацӀанвай Реббидиз куьн терг ийиз кӀанзавай эхир. Амма Ада и гъилерани зи гафуниз яб ганай. 20Реббидиз Гьарунан хъел гзаф авай ва ам терг ийиз кӀанзавай, амма за гьа чӀавуз Гьарунан патахъайни тӀалабнай. 21Куь гунагьни, куьне туькӀуьрай дана, за канай, куьлуь авунай, гатанай, руг жедайвал регъвенай – ва и руг дагъдай авахьзавай хвалаз гадарнай+.

22Куьне Реббидик гьам Таверада, гьам Массада, гьамни Къибрат-Гьатагьавада хъел кутунай+. 23Реббиди квез Къадеш-Барнедай женгинин рекьиз экъечӀ лагьайла – Ада квез «Алад фена За квез гузвай а уьлкве къачу!» – лагьайла, куьн Реббидин, куь Аллагьдин, эмирдиз табий хьаначир, куьн Адахъ агъуначир, Адахъ яб акалначир+. 24Заз куьн чизвай вири и вахтунда куьн Реббидин чӀалаз килигначир!

25За Реббидин вилик пел чилив агакьарнай ва яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз Адан вилик экӀя хьана ярх хьанай – Ада куьн терг ийиз кӀанзава лагьанай эхир.

26За Реббидиз минет авунай: «Агъа Ребби, Жуван халкь, Жуван эменни пуч ийимир! Вуна абур Ви чӀехи гьукумдалди азад авунай, Жуван чӀехи къудратдалди Мисридай акъуднай+. 27Ви лукӀар тир Ибрагьим, Исакь ва Якьуб рикӀел хкваш, и халкьдин кьилиз ялуниз, адан батӀулвилиз ва гунагьриз килигмир. 28ТахьайтӀа Вуна чун акъуддай а уьлкведа лугьуда: „Реббиди абур хиве кьунвай а чилел тухун мумкин кар тушир, Адаз абур акунани кӀанзавайди тушир. Гьавиляй Ада абур кьурумдиз гьана терг авун патал тухванвайди тир“+. 29Амма абур – Ви халкь ва Ви эменни я эхир. Вуна абур Жуван чӀехи къуватдалди, къудратдалди акъуднай!»

10

Къванцин цӀийи зулар

(ЭхкъечӀун 34:1-9)

10^1•А вядеда Реббиди заз лагьанай: «Къванцикай виликанбуруз ухшар тир кьелечӀ кьве къаяб яна цӀалцӀам ая, ва Зи кьилив, дагъдал хкаж хьухь. Ва гьакӀни кӀарасдикай сандух раса+. 2За къванцин къаябрал, вуна хайи муькуь къаябрал алай гьа гафар кхьин хъийида, ва вуна абур сандухда эцигда»+. 3За акӀаждикай сандух раснай, виликанбур хьтин къванцин кьелечӀ кьве къаябни яна цалцӀам авунай, ва къаябарни гъиле аваз дагъдиз хкаж хьанай+. 4Реббиди абурал гьа сифтедай вуч алайтӀа, гьам кхьенай, – Ада квез вири жемят кӀватӀ хьайи юкъуз дагъдал, цӀун кьулай малумарай ЦӀуд Эмир. Ада кхьинар алай къаябар зав вахканай+. 5Зун элкъвена хтана, дагъдай эвичӀна ва абур за расай сандухда эцигнай. Абур гьана ава – Реббиди заз эмир гайивал+.

Гьарунан кьиникь ва левийрин къуллугъ

6Берат-Бене-Якьан туна, Исраилдин рухваяр Масерадиз атанай. Ана Гьарун кьенай ва ам гьана кучукнай. Адан чкадал хахам адан хва Элазаракай хьанай+. 7Анай абур Гудгалдиз атанай, Гудгалдайни – вичяй гзаф хулер авахьна физвай ЯтӀбатадиз+.

8А вядеда Реббиди Икьрардин сандух ял авун, Реббидин вилик акъвазун, Адаз къуллугъ авун ва адан тӀварцӀелай хийир-дуьа авун патал, Левидин тайифа хкянай. Им исятдани гьа икӀ я+. 9Ингье вучиз Левидин тайифадал муькуь стхайрихъ галаз санал чилин белген ва я вичин пай гьалтнач. Абурун пай – абуруз Реббиди, ви Аллагьди, хиве кьурвал, Ребби Вич я+.

10Зун дагъда, гьа сифте сефер хьиз, яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз хьанай. Реббиди и гъилерани зи гафуниз яб ганай – куьн тергначир+. 11Ада заз лагьанай: «Алад, халкь жувахъ галаз твах. Абуру фена За абурун бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур, уьлкве къачурай»+.

Реббидихъай кичӀе хьунин гьакъиндай эмир

12Исраил! Реббидиз, куь Аллагьдиз, квевай кӀанзавайди тек са затӀ я: герек квез Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе жен, Ада къалурай рекье аваз фин, Ам кӀан жен, Реббидиз, куь Аллагьдиз, рикӀин сидкьидай ва вири чандалди къуллугъ ийин, 13ва за квез гила куь хийир патал малумарзавай Реббидин эмирар ва къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудин+.

14Реббидин, куь Аллагьдин, ихтиярда цавар ва цаварин цавар, чилер ва чилел алай кьван вири затӀар ава,+
15амма Реббидиз анжах куь бан-бубаяр хуш хьана. Ада куьн, абурун эвледар, вири халкьарин арадай хкяна (им исятдани гьа икӀ я)+. 16Гьавиляй куь рикӀер хъуьтуьлбур хьуй, идалай кьулухъ кьилиз ялдайбур жемир!+
17ГьикӀ лагьайтӀа Ребби, куь Аллагь, – Им аллагьрин винел Аллагь я ва агъайрин винел Агъа. Ам – чӀехи, зурба ва гьайбат гвай Аллагь я; Ам терефдарвал гвачир ва вич маса къачуз тежерди я+. 18Ада етимринни хендедайрин ихтиярар хуьзва; Адаз масанай атана ацукьнавайбур кӀанда – абуруз недайди ва пек-партал гузва. 19Квезни масанай атана ацукьнавайбур кӀан хьухь, куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир+.

20Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе хьухь, Адаз къуллугъ ая, Адаз вафа хуьз амукь ва Адан ТӀварцӀелди кьин яхъ+. 21Ам – ви баркалла я, Ам – ви Аллагь я. Ада вун патал чӀехи ва гьайбат авай кӀвалахар авуна, ва ваз абур ви вилералди акуна. 22Куь бан-бубаяр Мисридиз куьч хьайи чӀавуз абур анжах пудкъанни цӀуд кас авай, амма гила Реббиди, куь Аллагьди, куьн, цава авай гъетер хьиз, кьадардиз артухарнава+.

11

Аллагьдин чӀехи крар

11^1Ребби, ви Аллагь, кӀан хьухь, Адан вилик ви буржи датӀана тамамара, Адан къалурнавай къайдайрал, тагькимрал ва эмиррал амал ая.

2РикӀел хуьх тӀун гила! Ибур за куь аялрихъ элкъвена лугьузвай гафар туш – Абуруз Реббиди, куь Аллагьди, я гайи тарсарни, я Адан чӀехивални, я Адан чӀехи, кьадар авачир къудратни, 3я Мисрида Ада малумарай кар жедайвилин лишанарни, я кьиле тухвай зурба кӀвалахни чидач, я чпин вилералдини акунач. Ада фиръавандиз, Мисридин пачагьдиз, ва адан вири уьлкведиз вуч авунай! 4Ада мисривийрин кьушундиз, балкӀанриз ва дапурагриз вуч авунай! Мисривияр куь гуьгъуьниз галтугайла, Ада абур НацӀун гьуьлуьн лепейра тергнай – Ада абур тергнай, къенин йикъалдини им гьа икӀ я+. 5Куьн иниз къвез рекье авайла, Ада куьн патал кьурумда вуч авунай! 6Ада Рувенан эвлед тир Элиабан рухваяр тир Датаназни Абирамаз вуч авунай! Исраилан эвледар акъвазнавай чкадин юкьвал чил кьве пад хьанай, ва абур чпин хизанар, алачухар ва лукӀар маларни галаз туькьуьннай+.

7Квез лагьайтӀа Реббиди авур вири чӀехи крар куь вилералди акунай!

Яб гунай – хийир-дуьа, яб тагунай – лянет

8Гьавиляй за квез гила малумарзавай вири эмирар кьилиз акъуд, – гьа и чӀавуз куьн къуват квайбур жеда ва куьн физ гьазур хьанвай уьлкведиз къведа ва ам къачуда.

9Ва куьне яргъалди Реббиди куь бан-бубайриз ва абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур чилел – вичикай некни вирт хкатзавай чилел, – уьмуьр тухуда+.

10Куьн ам кьун патал исятда физвай а чил куьн экъечӀай Мисри хьтинди туш. А чилиз куьне тум вегьидай ва адаз, салаз яд гудай тегьерда – четинвилелди, – яд гудай. 11Амма куьн физвай ва куьне кьадай уьлкве, – ам цавай къвазвай марфади дигизвай дагъларни дереяр я+. 12Ам Реббидин, куь Аллагьдин, къайгъударвилик квай уьлкве я; Ада датӀана йисан вири вахтунда адан аявал ийизва.

13Куьне за квез гила малумарзавай вири эмирриз дуьм-дуьз яб гуз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан жез хьайитӀа ва Адаз рикӀин вири сидкьидай ва чандин вири къуватралди къуллугъ ийиз хьайитӀа,+
14За куь чилел герек тир вахтунда марф ракъурда, зулун ва гатфарин марф, – ва квехъ техил, чехир ва зейтундин чӀем жеда+. 15За яйлахра куь малар патал векь экъечӀдайвал ийида, – ва куьне тухдалди неда.

16Темягь финихъай ва, рекьяй акъатна, фена маса аллагьриз къуллугъ авунихъай ва икрам авунихъай кичӀе хьухь. 17ТахьайтӀа Реббидиз квекай хъел къведа ва цавун варар акьалда, ва марфарни жедач, чилини бегьер гудач, ва куьн лап фад Реббиди квез гузвай авадан уьлкведай квахьда.

18Зи и гафар датӀана куь хурун зигьиндани фикирда аваз хьурай. Абур лишан хьиз гъилик кутӀуна, абур куь пелел алаз хьуй+. 19Абур куь аялрив агакьара. Абур датӀана тикрар ая – вун кӀвале авайлани, рекье авайлани, къаткидайлани къарагъдайлани+. 20Абур ви кӀвалин гуьрцелдин хилерални, шегьердин варарални кхьихь+. 21И чӀавуз Реббиди куь бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур чилел куь уьмуьр ва куь аялрин уьмуьр яргъалди – чилин винел цав аламай кьван, – давам жеда.

22Куьне за квез малумарзавай вири и эмирар дуьм-дуьз кьилиз акъудиз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан жез хьайитӀа, датӀана Гьадан рекье аваз физ хьайитӀа, Адаз вафа хуьз амукьайтӀа, 23Реббиди куьн патал вири и халкьар чукурда – куьне квелай кьадардиз гзаф ва къуват авай халкьарин чилер кьада. 24Куьне кӀвач эцигай гьар гьи чка хьайитӀани, куьди жеда: кьурумдилай Либандал кьван, Эфрат вацӀалай рагъакӀидай патан гьуьлел кьван авай вири чилер куь мулкар жеда+. 25Куь хура садавайни акъвазиз жедач: Реббиди, куь Аллагьди, Ада квез хиве кьурвал, куьн гьахьдай вири уьлкве тирвал куь вилик кичӀе жедай ва хаф ядай гьалар арадал гъида+.

26Ингье, гила за квез хийир-дуьа – я тушни лянет теклифзава+. 27Хийир-дуьа – Реббидин, куь Аллагьдин, за квез гила малумарзавай эмирриз яб гуз хьайитӀа+. 28Лянет – куьне Реббидин, куь Аллагьдин, эмирриз яб гун тийиз хьайитӀа, за квез гила къалурай рекьелай элячӀна, ва маса, квез чинни тийидай, аллагьрин гуьгъуьна аваз фейитӀа+.

29Реббиди, куь Аллагьди, квез къачуз кӀанзавай, вич кьун патал исятда куьн физвай уьлкведиз гъайила, Геризим дагъдилай хийир-дуьа малумара, лянетни – Гебал дагъдилай+. 30Малум я хьи, и дагълар Ярдан вацӀун а пата, рагъакӀидай патахъ физвай рекьихъ, Ярдандин дереда уьмуьр тухузвай къенанвийрин чилел, Гилгалдин къаншарда, Маредин мегъуьн тараривай са акьван яргъал тушиз, ала+.

31Гила куьн квез Реббиди, куь Аллагьди, гузвай уьлкве кьун патал Ярдандилай элячӀзава. Куьне ам къачуда ва ана уьмуьр тухуда.

32Гила за квез малумарзавай вири тагькимар ва къайдаяр кьилиз акъуд!

12

Аллагьдин уьлкведа Аллагьдин халкь патал тир Къанундин ктаб

(12:1–26:15)

12^1Ингье тагькимар ва къайдаяр – куьне абур Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, куь ихтиярда твадай уьлкведа кьилиз акъудна кӀанда. Абур куьн чилел уьмуьр тухузвай кьван датӀана кьилиз акъуд.

Вири Исраил патал кьилин мескен

2Куьне чилер къакъуддай халкьари чпин аллагьриз къуллугъ авур вири мескен чкаяр дибдай терг ая, – кьакьан дагъларал, тепейрал, гьар са гзаф хилер алай тарцин кӀаник. 3Абурун къурбанганар чукӀура, абурун пак тир къванер хух, Ашерадин дестекар куг, абурун аллагьрин кӀалубар алудна гадара! А чкайра абурукай амай рикӀел хкунар дибдай терг ая+. 4Ребби, куь Аллагь, патал а жуьредин гьич са затӀни ийимир!

5Адан вилик акъвазун патал Реббиди, куь Аллагьди, куь тайифайрикай садан чилел хкядай ва Вичин ТӀварцӀин кӀвал ийидай чкадал ша. 6Гьанал ша, кунугар гуз, къазанжидин цӀуд паюникай са пай садакьа ийиз ва хкаж-къурбандар гуз, вяддин къурбандарни гуьгьуьл-къурбандар ийиз, маларини лапагрин эркек сифте балаяр гваз. 7Гьанал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик тӀуьнар-хъунар ая, ва жуван зегьметдин нетижайрикай кеф хкуд, жуван хизанарни галаз шадвилер ая, – вучиз лагьайтӀа Реббиди, куь Аллагьди, квез хийир-дуьа авунва+.

8Ана куьне куьн алай вахтунда чна ина ийизвайвал тухвана жедач, – гьар сада вичин кьиле гьатайвал. 9Алай вахтунда куьн гьеле вичел куьне секиндиз уьмуьр тухудай чилел, куьн патал Реббиди, куь Аллагьди, чара ийидай белгендал атанвач. 10Амма куьн Ярдандилай элячӀда ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа уьмуьр тухуз ацукьда. Ада квез архайинвал гуда, куьн вири патарихъай элкъуьрна кьунвай душманрикай хуьда; куьне хатадик квачиз уьмуьр тухуда. 11Гьа чӀавуз, за квез эмир авурвал, кунугар ва суварин къурбандар ийиз, гьам къазанжидин цӀуд паюникай са пай садакьа, гьамни хкаж-къурбандар гуз, гьам Реббидин вилик кьунвай вяддин виридалайни хъсан къурбандар ийиз куьн Реббиди, куь Аллагьди, Вичин ТӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай са гьа чкадал атун лазим я. 12Гьанал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик шадвилер ая, ва квехъ галаз санал куь рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри шадвилер авурай; ва гьакӀни куь шегьерра уьмуьр тухузвай левийри, – абурухъ, квелай тафават яз, чпин чилин белгенни пай авач+.

Нетижа: къурбандин ва кьасабдин арада авай тафават

13Килиг гьа, кунугар акатай чкадал ийимир. 14Анжах куь Реббиди куь тайифайрикай садан чилел хкядай чкадал кунугар ая ва за ваз эмир гайи маса вири серенжемар кьилиз акъуд.

15Амма вавай ваз мус кӀан хьайитӀани мал жуван шегьерда тукӀваз ва як нез жеда – Реббидин, ви Аллагьдин, хийир-дуьадалди вахъ авай маларин кьадардилай аслу яз. Гьар садавай, гьам михьидавай, гьамни чиркиндавай, и як, гуя ам гъезелдин ва я миргин як хьиз, нез жеда. 16Анжах иви тӀуьн яз гъилик тавуна, яд хьиз чилел экъич!+

17Вуна ви шегьерда жуван техилдилай, чехирдилай ва зейтундин чӀемедилай гузвай цӀудан са пай, ва гьакӀ маларинни лапагрин эркек сифте балайрин як, вяддин къурбанд, гуьгьуьл-къурбанд ва хкаж-къурбанд тӀуьна виже къведач. 18Вири ибур Реббидин, ви Аллагьдин, вилик Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал, неъ, – ва вахъ галаз санал ви рухвайри ва рушари, лукӀари ва къаравушри, ва гьакӀни ви шегьерра уьмуьр тухузвай левийри тӀуьрай. Жуван зегьметдин бегьердикай лезет къачуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик шадвилер ая! 19Ва килиг гьа, жуван чилел уьмуьр тухузвайла, левияр рикӀелай ракъурмир+.

20Реббиди, ви Аллагьди, куь мулкар, Ада хиве кьурвал, гегьеншбур авурла, ва ваз як нез кӀан хьайила ва кьетӀ авурла, як нез жеда – датӀана, кӀандай кьван! 21Реббиди, куь Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чка вакай яргъа аваз хьайитӀа, – за ваз эмир авурвал, Реббиди ваз ганвай карч алай ири ва куьлуь гьайванрикай тукӀуна ва ви шегьерда ваз кӀандай кьван неъ. 22И як гъезелдин я тушни миргин як хьиз неъ: гьам михьидаз недай ихтияр ава, гьамни чиркиндаз. 23Амма гьич садрани иви немир. Иви – им уьмуьр я эхир: уьмуьр якӀухъ галаз санал немир!+
24Иви ам тӀуьн яз гъилик тавуна, яд хьиз чилел экъич. 25Ам немир – ваз ва ви эвледриз хъсан жеда, вучиз лагьайтӀа ви крар Реббидин рикӀив кьадайбур жеда.

26Амма пак тир къалурдай якни вяддин къурбандар гваз вун Реббиди хкядай чкадал атана кӀанда. 27Кунугар, гьам як, гьамни иви Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандал куг. Суварин къурбанддин иви Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандал экъична кӀанда, амма адан як вавай нез жеда.

28За ваз малумарзавай вири и эмирриз яб гана кьилиз акъуд ва абурал амал ая. ИкӀ хьайила ваз ва ви эвледриз валай кьулухъ датӀана хъсан жеда, вучиз лагьайтӀа ви крар Реббидин, ви Аллагьдин, рикӀив кьунвайбур ва хушбур жеда.

Бутриз икрам авуникай виликамаз хабар гун

29Реббиди, ви Аллагьди, вич къачун патал вун физвай уьлкведа авай халкьар тергда, – ва вун, а уьлкве кьуна, ана уьмуьр тухуз ацукьда. 30Гьа чӀавуз, абур тергайдалай кьулухъ, мукъаят хьухь, желеда гьатмир – абурун геле аваз фимир, абурун аллагьрикай хабарар кьамир, лугьумир: «И халкьари чпин аллагьриз гьикӀ къуллугъ авунайтӀа? Зани гьакӀ ийида». 31Ребби, ви Аллагь, патал икӀ ийимир! Абуру чпин аллагьар патал ийизвай вири крар Реббидиз мурдар ва акунани такӀанбур тир. Абуру чпин аллагьар патал гьатта чпин рухваярни рушар кузвай!

32За квез эмир ийизвай вири крар кьилиз акъуд. Идак я са затӀни кухтамир, я са затӀни хкудмир+.

13

Тапан пайгъамбарар кьунай ва бутпересвал авун патал рекьяй акъудунай жаза

13^1Куь арада пайгъамбар я тушни ахварар аквадайди пайда хьайитӀа ва са кар жедайди ва я аламат къалурун хиве кьуртӀа, 2ва адан гафар кьилиз акъатайтӀа, адани и вахтунда ваз маса аллагьрин гуьгъуьна аваз финиз эвернатӀа, ваз чинни тийидай аллагьрин, ва абуруз къуллугъ авуниз эвернатӀа, –+
3ахьтин пайгъамбардиз ва я ахварар аквадайдаз яб гумир! Им Реббиди, куь Аллагьди, квез Ам рикӀин вири сидкьидай ва руьгьдин ачухвилелди кӀанзаватӀа чирун патал куьн синагъ ийизвайди я. 4Реббидин, куь Аллагьдин, гуьгъуьна аваз алад, Адахъай кичӀе хьухь, Адан эмирар кьилиз акъуд, Адаз яб це, Адаз къуллугъ ая ва Адаз вафа хуьз амукь! 5А пайгъамбар ва я ахварар аквадайди, куьн Мисридай акъудай, куьн лукӀвиликай азад авур Реббидикай, куь Аллагьдикай, авачир гафар лугьунай, кьиникь лазим я, – куьн Реббиди, куь Аллагьди, гъанвай рекьелай элячӀуниз эверунай. Куь арада писвал дибдай терг ая!+

6-7Ви стхади, ва я хци, ва я руша, ва я гзаф кӀандай ви папа, ва я ваз уьмуьр хьиз багьа тир дустуни вун фена маса аллагьриз – я ваз, я ви бан-бубайриз чинни тийидай аллагьриз, ви патарив уьмуьр тухузвай, муькьвал я тушни яргъал, чилин и кьиляй а кьилиз кьван авай халкьарин, аллагьриз къуллугъ авун патал чинеба рекьив гъиз хьайитӀа, 8– рази жемир, ва а инсандиз яб гумир! Адан язух къвемир, инсаф ийимир ва чуьнуьхмир. 9Ам са рахунни алачиз яна йикь! Ам рекьидайла, сифте ягъун адаз вуна кьуна кӀанда, амай вирибуру – ви гуьгъуьналлаз+. 10Адал рекьидайвал къван це – ада куьн Мисридай, лукӀвиляй акъудай Ребби, куь Аллагь, тун патал куьн рекьив гъунай!+
11Вири Исраилан вири эвледриз хабар хьурай ва зурзун акатрай, ва гележегда квекай садани икӀ тахвурай!

12-13Ваз, куьне ана уьмуьр тухун патал Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай шегьерра, ви халькдикай тир усал ксари шегьерэгьлияр фена маса аллагьриз, квез чинни тийидай аллагьриз, къуллугъ авун патал рекьив гъанвайди чир хьайитӀа, – 14и кардай кьил акъуд, вири чира, вири патарихъай хабарар яхъ. Вири гьакъикъат яз жагъайтӀа, ва куь арада рикӀивайни ихьтин мурдар кӀвалах авунваз хьайитӀа, 15и шегьердин агьалияр са рахунни алачиз туруник кутур! Вири шегьер ва ана авай вири шейэр, гьа жергедай яз маларни, туруналди ягъа! 16Гъиле гьатай вири девлет майдандал кӀватӀа – ва шегьер, гъиле гьатай затӀарни кваз, Реббидиз, куь Аллагьдиз, санлай ийизвай къурбанд яз куг. И шегьер даиман харапӀайриз элкъуьрай ва мад садрани туьхкӀуьн тавурай. 17Реббидиз акъуднавайдакай гьич са затӀни куь гъилерал алкӀун тавурай! И чӀавуз Реббиди вичин чӀехи хъел рикӀелай алудда ва гьам квез регьим малумарда, гьам куь язух къведа, гьамни, Ада куь бан-бубайриз кьин кьурвал, куь кьадар гзаф ийида. 18ИкӀ жеда, куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз хьайитӀа, гила за квез малумарзавай Адан вири эмирар кьилиз акъудиз хьайитӀа, ва Реббидиз, куь Аллагьдиз, вуч хуш ятӀа, гьам ийиз хьайитӀа.

14

Мажусийрин ясдин адетар къадагъа авун

14^1Куьн – Реббидин, куь Аллагьдин, рухваяр я. Кьейидахъ шехьдайла, куьне квел атӀай хирер ийимир, пелен винел алай чӀарар твамир+. 2Куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ авай пак тир халкь я эхир; куьн Адан багьа эменни хьун патал, Реббиди куьн чилин винел алай вири халкьарин арадай хкяна+.

Михьи ва чиркин тӀуьн

(Леви 11:1-23)

3•Мурдар гьич са затӀни немир. 4Ингье квевай нез жедай гьайванар: кал, хеб, цӀегь, 5гьар жуьре миргер, жейранар, суван цӀегьер ва суван гьерер. 6Кьвечхел кикер алай гирнагъдай вири гьайванар квевай нез жеда. 7Гирнагъдай ва кьвечхел кикер алай гьайванрикай, месела, деве, къуьр ва япатӀ-къуьр немир. Абур гирнагъдайбур ятӀани, абурухъ кьвечхел хьанвай кикер авач, ва абур куьн патал гьарам я. 8Ва гьакӀни вак. Адан кикер кьвечхел ятӀани, амма ада гирнагъ ийидач, ва ам куьн патал гьарам я. Абурун як немир, абурун лешерик хкӀамир.

9Цин чан алай затӀарикай чпиз лувар ва хъуьруьшар авайбур неъ. 10Чпихъ лувар ва хъуьруьшар авачирбур немир – абур куьн патал гьарам я.

11Михьи гьар гьи хьайитӀани къуш нез жеда. 12-18Амма ингье недай ихтияр авачир къушар: гьуьлуьн нуькӀ, маллакуткутӀ, кьаркьулув ва гьар жуьредин лекьер, къузгъунар, чинеругар, картар, лачинар, кӀвагъар, типӀер ва леглегар. 19Лув гудай вири гьашаратар куьн патал гьарам я – абур тӀуьна жедач. 20Амма лув гудай михьи гьар са затӀ квевай нез жеда.

21Леш немир. Ам куь шегьерра масанай атана ацукьнавайбурув вахце, – гьабуру тӀуьрай – ва я маса тайифайрин векилриз маса це. Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, пак тир халкь я эхир.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир+.

ЦӀуд паюникай са пай

22Ви никӀерин вири бегьердин цӀудакай са пай чара ая – ви никӀе экъечӀай гьар са затӀуникай. Гьа икӀ йисалай йисуз ая+. 23Техилдин, чехирдин, зейтундин гъеридин цӀудакай са пай, ва гьакӀ маларинни лапагрин эркек сифте балаяр вуна Реббидин, ви Аллагьдин, вилик, Ада Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал тӀуьн лазим я. И чӀавуз ваз датӀана Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе жез чир жеда. 24Амма аниз фидай рехъ гзаф яргъиди хьун ва ваз вири и затӀар анив агакьарун патал къуват бес тахьунни мумкин я, вучиз лагьайтӀа Реббиди, ви Аллагьди, ана Вичин ТӀвар хьун патал хкядай чка вакай яргъал ала. И чӀавуз, Реббиди, ви Аллагьди, ваз хийир-дуьа авурдалай кьулухъ, 25вири и затӀар гимишдихъ дегишна, ва гимиш гъиле аваз Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадиз рекье гьат. 26Ана лагьайтӀа а гимишдихъ вуч кӀандатӀани – карч алай ири ва куьлуь гьайванар, чехир ва буза, ви рикӀиз вуч кӀандатӀани, гьам къачу. Ва ана Реббидин, ви Аллагьдин, вилик неъ, жуван вири хизанни галаз шадвилер ая! 27И чӀавуз ви шегьерда уьмуьр тухузвай левияр рикӀелай алудмир, – абурухъ, валай тафават яз, чпин чилин белген ва пай авач эхир+.

28Гьар пуд йисан эхирда и йисуз вуна къачунвай бегьердин цӀудан са пай вири санлай гьамбарханайриз эчӀирун патал шегьердин варарив твах+. 29Ви шегьерда уьмуьр тухузвай левияр (абурухъ, валай тафават яз, чпин чилин белген ва пай авач), гьам масанай атана ацукьнавайбур, гьам етимар, гьам хендедаяр атурай, – ва абуру тухдалди тӀуьрай! И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз ви вири кӀвалахра хийир-дуьа ийида.

15

Буржарилай гъил къачудай йис

15^1Гьар ирид лагьай йисуз буржарилай гъил къачун кьилиз акъуд+. 2Ам адакай ибарат я хьи, бурж вуганвай гьар сада чпикай тирдаз адан бурж гьалал ийида. Реббидин вилик буржар гьалал авун малумарайдалай кьулухъ мукьув гвайдавай, ви стхадивай бурж къахчуна жедач. 3Чарадавай вавай бурж къахчуз жеда, амма жуван стхадин бурж гьалал ая+. 4Яз, ваъ, куь арада кесибар хьун лазим туш. Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твадай а уьлкведа, Вичин жумарт гъилелди квез хийир-дуьа ийида эхир – 5анжах куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз ва Адан, за квез гила малумарзавай вири эмирар, кьилиз акъудиз хьайитӀа. 6И чӀавуз Реббиди, куь Аллагьди, Ада хиве кьурвал, квез хийир-дуьа авурла, куьне гзаф халкьарив буржар вугуда, амма куьне жува буржар къачудач, гзаф халкьарин винел агъавал ийида, амма куь винел садавайни агъавал ийиз жедач!+

7Куь арада такуна хьана кесибар хьайитӀа – Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведин куь шегьеррикай сана, – регьим галачир кар ийимир, ви стха, кесиб патал ви гъил мискьиди тахьурай. 8Ви гъил жумартди хьурай, адав, адаз гьикьван кӀанзаватӀа, адан игьтияждиз килигна, бурж геце+. 9Килиг гьа, ви рикӀе алчах фикир гьатиз тахьуй – вуна, ирид лагьай йис, буржар гьалал ийидай йис, мукьвал тирди рикӀел хтана, ви стхадиз, кесибдаз, такӀанвилелди килигна, адаз ваъ лугьунни мумкин я. Амма и чӀавуз ада Реббидиз ялвар ийида ва ваз гунагь жеда! 10Адав бурж геце ва и вахтунда адав хъел кваз эгечӀмир – и кардай Реббидини, ви Аллагьди, ваз ви вири крара ва кӀвалахра хийир-дуьа ийида эхир. 11Уьлкведа кесибар датӀана жеда, ва гьавиляй за ваз эмир гузва: ви гъил жумартди хьуй, ви уьлкведа авай ви стхайрив, дарвиле авайдав ва кесибрив бурж геце+.

ЛукӀар азад авун

(ЭхкъечӀун 21:2-6)

12Ви халкь векилрикай сада, иври итимди ва я чувуд папа, вич ваз маса гана лукӀвиле гьатна ваз ругуд йисуз кӀвалах авуртӀа, ирид лагьай йисуз вуна а кас азадвилиз акъудун лазим я+. 13Ам гъил ичӀиз ахъаймир! 14Адаз лапагрикай, ви ратӀралай, ви шуткьургандай вуч гуз жедатӀа це: ваз Реббидин, ви Аллагьдин, хийир-дуьадалди авайдакай гьадазни це. 15Вун жувни Мисрида лукӀ хьайиди рикӀел хуьх, амма Реббиди, ви Аллагьди, вун лукӀвиликай азаднай. Гьавиляй зани ваз гила ихьтин эмир гузва. 16ЛукӀра, вун кӀан хьанвайди, ви кӀвал хуш тирди ва ви патав адаз хъсан тирди малумарна, вичиз ви патавай хъфиз кӀандач лагьайтӀа, 17риб къачуна адан япай тӀекв акъуда – риб фена ракӀара сух жедайвал. И чӀавуз ам даима ви лукӀ жеда. Гьа икӀ къаравушдизни ая+. 18Амма лукӀ азадвилиз акъуддайла, вуна гьайиф чӀугуна жедач – вири и ругуд йисуз ада ваз гьакъидал кьунвай касдилай кьве гъилера гзаф хийир гана. Реббидини, ви Аллагьди, ваз ви вири крара хийир-дуьа ийида.

Сифте хайи гьайванрин гьакъиндай

19Маларизни лапагриз сифте жезвай гьар са эркек бала Реббидиз, ви Аллагьдиз, бахш ая. Кали ханвай эркек сифте дана кӀвалахра гъилик ийимир, хпен эркек сифте кӀелелай сар твамир+. 20Абур гьар йисуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик, Реббиди Вичи хкядай чкадал, жуван хизандихъ галаз санал неъ.

21Амма гьайван рехне квайди ятӀа, – кьецӀи, буьркьуь я тушни са маса еке рехне квайди – ам Реббидиз, ви Аллагьдиз къурбанд ийимир,+
22жуван шегьерда неъ. Ам михьивилин серенжемрал амал авурдавайни нез жеда, абурал амал тавурдавайни – гъезелдин ва я миргин як хьиз.

23Анжах адан иви тӀуьн патал гъиликиз тахьуй, ам, яд хьиз, чилел экъич!+

16

Песагь ва тӀили фан сувар

(ЭхкъечӀун 12:14-20; Леви 23:5-8; Кьурумда 28:16-25)

16^1•Авив варз рикӀелай алудмир, Реббидиз, ви Аллагьдиз, Песагь кьилиз акъуд, гьикӀ лагьайтӀа авив вацра, йифиз, Реббиди, ви Аллагьди, вун Мисридай акъуднай. 2Реббидиз, ви Аллагьдиз, ийизвай Песагьдин къурбанд, карч алай куьлуь ва я ири гьайван, Реббиди Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал тукӀукӀ. 3Песагьдин къурбанддихъ галаз гъвар кутунвай фу немир. Ирид юкъуз вуна адахъ галаз тӀили фу тӀуьна кӀанда, бедбахтвилин фу, вун Мисридай энгел тавуна экъечӀун рикӀел хкун яз. Гьа икӀ вуна вири ви уьмуьр тухуда Мисридай экъечӀай югъ рикӀел хкида!+
4Ирид юкъуз куь чилел санани гъвар хьана кӀандач. Сад лагьай йикъан няниз вуна тукӀунвай гьайвандин як экв жедалди тамир+.

5Песагьдин къурбанд Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай куь са шегьердани тукӀвамир. 6Анжах Реббиди, ви Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал Песагьдин къурбанд тукӀукӀ. Им няниз, рагъ акӀизвай чӀавуз ая, – вун Мисридай экъечӀай сят алукьайла. 7Къурбандрин як Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал гьазурна неъ, пакамахъни кӀвализ ахлад. 8Ругуд юкъуз тӀили фу неъ, ирид лагьай югъни Реббидиз, ви Аллагьдиз, санал кӀватӀ хьана икрам ийидай югъ я, ва кӀвалахна виже къведач.

Гьафтейрин сувар

(Леви 23:15-22; Кьурумда 28:26-31)

9Гвен гуьнин сифте кьилелай гатӀунна ирид гьафте гьисабна,+
10Реббидиз, ви Аллагьдиз, талукь яз, Гьафтейрин сувар кьилиз акъуд. Сувар къилиз акъуд, Реббиди, ви Аллагьди, вуч гудатӀа, гьам жуван рикӀиз кӀандайвал харж ийиз. 11Реббидин, ви Аллагьдин, вилик шадвилер ая, Реббиди, ви Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал. Вахъ галаз санал ви рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри, ви шегьерда уьмуьр тухузвай левийри, ва гьакӀни куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбуру, етимри ва хендедайри шадвилер авурай. 12РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир. И къайдаяр ян тагана кьилиз акъуд+.

Кумайрин сувар

(Леви 23:33-43; Кьурумда 29:12-39)

13РатӀрал ва шуткьургандал кӀвалахар куьтягьайдалай кьулухъ ирид юкъуз Кумайрин сувар къилиз акъуд+. 14И суварал шадвилер ая – ва вахъ галаз санал ви рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри, ва гьакӀни ви шегьерда уьмуьр тухузвай левийри, масанай атана ацукьнавайбуру, етимри ва хендедайри шадвилер авурай. 15Ирид юкъуз Реббидин, ви Аллагьдин, тӀварцӀихъ яз, Реббиди хкядай чкадал къейд ая – Реббиди, ви Аллагьди, ваз кьакьан бегьерар ва гьар са карда агалкьунар бахшнава эхир. РикӀин сидкьидай шадвилер ая!

16Йиса пуд гъилера вири куь итимар Реббидин, куь Аллагьдин, вилик, Ада хкядай чкадал атана, акъвазна кӀанда, – икӀ ТӀили фарин сувариз, Гьафтейрин сувариз ва Кумайрин сувариз ая. Ва садни Реббидин вилик ичӀи гъил гваз татурай! 17Гьар сада вичелай алакьдай, адаз Реббиди, куь Аллагьди, гьикьванди гудатӀа, гьадаз килигна яз савкьват гъурай.

Дуванбегар

18Квез Реббиди, куь Аллагьди, гудай куь вири шегьерра, вири тайифайра дуванбегар ва кар кьиле тухудайбур тайинара, ва абуру гьахъ дуван авурай+. 19Гьич саданни, вичиз къанунди ганвай, ихтиярар чӀур ийимир, терефкарвал тавуна дуван ая. Ришветар къачумир, вучиз лагьайтӀа ришветди камал авай инсанар буьркуьбуруз, гьахъ гвайбурни тапрукьриз элкъуьрда+. 20Адалатвилихъ яла, анжах адалатвилихъ, ва икӀ хьайила вун сагъ-саламат жеда ва Реббиди, ви Аллагьди, ваз гудай чилин иеси жеда.

Мажуси диндин адетар къадагъа авун. Бутпересвал авунай жаза

21Реббидиз, ви Аллагьдиз, вуна эцигдай къурбангандин патав Ашерадин дестек акӀурмир – гьич са жуьредин тарни акӀурмир+. 22Пак тир къванерни эцигмир. Реббидиз, ви Аллагьдиз, им гзаф такӀан кар я.

17

17^1Реббидиз, ви Аллагьдиз, рехне квай, гьич са жуьрединни синих квай, мални лапаг къурбанд ийимир, вучиз лагьайтӀа Ребби, ви Аллагь, патал ам мурдар я+.

2Куь арада, Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай шегьеррикай сана, итимди ва я папа Реббидиз, куь Аллагьдиз, кӀан тийидай кӀвалах авуртӀа, Адахъ галаз авай икьрар чӀур авуртӀа, 3фена за къадагъа авунвай маса аллагьриз, я тушни ракъиниз, я вацраз, я тушни цавун кьушунрикай садаз къуллугъ ва я икрам ийиз хьайитӀа, 4и чӀавуз идакай ван хьайитӀа ва я чир хьайитӀа, и кардай вири патарихъай килигна чирна кьил акъуд. Им вири гьакъикъат яз хьайитӀа ва Исраилан эвледрин арада рикӀивайни ихьтин мурдар кӀвалах хьанватӀа, 5и кас, ихьтин чӀуру кар авунвай итим ва я паб, варарин патав гъана къван гана кьена кӀанда!+

6Рекьиз жеда, кьвед ва я пуд шагьиддин делилар аватӀа, амма авайди са шагьид ятӀа, ихтияр авач+. 7Рекьидай вахтунда сифте ягъун шагьидри кьуна кӀанда, амай вирибуру – абурулай кьулухъ. Куь арада писвал дибдай терг ая!+

Кьилин дуванхана тешкилун

8Вуна жуван шегьерда гьялзавай месэла, инсан яна кьиникьин, тахсиркарвилиз чӀугунин месэла, хасарат гунин месэла гьялун четин яз акъвазайтӀа, и чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал алад. 9Хахамар тир левийрин патав, гьа вахтунда гьакимвал ийизвай дуванбегдин кьилив алад, ва гьабурувай хабар яхъ, абуруни ваз чпин къарар малумар ийида+. 10Реббиди хкядай а чкадал ваз малумарай къарар вуна кьилиз акъуд, ва ваз гьикӀ лугьудатӀа, дуьм-дуьз гьакӀ авунани кӀанда. 11Ваз гьикӀ лугьудатӀа, вири гьакӀ ая, ваз малумарай къарар кьилиз акъуд. Адакай я эрчӀидихъ, я чапладихъ ян гумир! 12Амма ни анал Реббидиз, ви Аллагьдиз, къуллугъ ийизвайдаз ва я дуванбегдиз яб гун тийидай хьтин эдеб галачир кар авуртӀа, ам яна кьиникь лазим я. Исраилан эвледрин арадай писвал дибдай терг ая! 13Вири халкьдиз чир хьурай ва зурзун акатрай, идалай кьулухъ гьич садани ихьтин эдеб галачир кар тавурай.

Пачагь патал тагькимар

14Куьн Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атайла, ам кьурла, ва ана уьмуьр тухуз ацукьайла ва, анин патарив гвай вири халкьариз хьиз, жуван кьилел пачагь эцигиз кӀан хьайитӀа, 15Реббиди, куь Аллагьди, хкягъайди пачагь яз эцига. Пачагь куь стхайрикай садакай ая. Гьукум чара халкьдикай тир касдин гъиле туна жедач! 16Пачагьдиз кьадардилай гзаф артух балкӀанар хьана жедач, жезмай кьван гзаф балкӀанар маса къачун патал инсанар элкъвена Мисридиз ракъурна жедач. Реббиди квез малумарнай хьи: «Куьн и рекьяй мад элкъвена аниз хъфидач!» 17Пачагьдихъ, адан рикӀ муртадвилихъ ял тийидайвал, кьадардилай артух папар хьана жедач. Адахъ кьадар авачир кьван гзаф гимишни къизил хьана жедач. 18Ам тахтуниз хкаж хьайила, вичин къаргъудиз хахамар тир левийрив гвай и Къанун чин къачуна кхьирай. 19Уьмуьрлух вичив туна кӀел авурай. И чӀавуз адаз Реббидихъай, вичин Аллагьдихъай, кичӀе жедайвал, и Къанун, вири къайдаяр ян тагана кьилиз акъуддайвал чир жеда. 20Вич вичин халкьдилай вине кьадач, и эмиррикай я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ кьил къакъуддач. И чӀавуз ада ва адан эвледри яргъалди Исраил идара ийида.

18

Хахамар ва левияр хуьн

18^1Хахамар тир левийрихъ, Левидин вири тайифадихъ, Исраилан маса эвледрилай тафават яз, чпин чилин белген ва пай жедач. Абурун пай Реббидиз кудай къурбандар я, гьабуралди абуру чпин фу неда. 2Левидин тайифадихъ стхайрин арада пай жедач, абурун пай – Ада абуруз гаф гайивал, Ребби Вич я+.

3Ингье халкьди хахамриз вуч гун лазим ятӀа: ни маларни лапагар къурбанд ийизватӀа, ада хахамдиз гьайвандин вилик кӀвач, адан рекьвер ва хук вахкурай+. 4Хахамдив гьакӀ жуван сифте бегьердин техил, чехир ва чӀем, ва гьакӀни хиперилай сифте гъилера тванвай сар вахце+. 5Реббиди, ви Аллагьди, ам ва адан эвледар датӀана Реббидин вилик акъвазун ва Адан тӀварцӀиз къуллугъун патал, ам куь вири тайифайрин арадай хкянай эхир.

6Исраилда гьар гьина хьайитӀани, куь шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай леви вичиз мус кӀан хьайитӀани Реббиди хкядай чкадал атайтӀа,+
7ада Реббидин, вичин Аллагьдин, тӀварцӀиз, ана Реббидин вилик акъвазнавай вичин стхаяр тир левийри хьиз, къуллугъ авурай. 8Адахъ гьатта сихилдин мал-девлет маса гана гъилиз атанвай такьатар аваз хьайитӀани, рузи гьабурухъ галаз барабар яз къачуна кӀанда.

Тапан ва халисан пайгъамбарвиликай

9Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай уьлкведиз атай чӀавуз, куьне а халкьари ийизвай хьтин мурдар кӀвалахар авунин вердишвилер къачумир+. 10Квекай садани хва ва я руш цӀун винелайтӀуз алуд тавурай, куь арада я кихлигдайбур, я фалчияр, я виликамаз лугьудайбур, я суьгьуьрчияр,+
11я ицитӀдайбур, я кьияр къведайбур, я кьенвайбуруз эвердайбур тахьурай+. 12Ихьтин кӀвалахрал машгъул гьар са кас Реббидиз мурдар я. Гьа ихьтин мурдар крар себеб яз Реббиди, куь Аллагьди, а халкьаривай чилер къахчуда, ва абур квез гуда. 13Реббидин, куь Аллагьдин, вилик дуьз рекьин инсанар хьухь!

14Куьне чилер къакъуддай халкьари фалчийризни кихлигдайбуруз яб гузва, амма Реббиди, куь Аллагьди, куьн патал ихьтин ихтияр гузвач!

15Реббиди, куь Аллагьди, квез зун хьтин пайгъамбар ракъурда, ам квекай сад жеда. Гьа гьадаз яб це!+
16ИкӀ хьайитӀа, куьне вири жемят кӀватӀ хьайи юкъуз Харебдин патав Реббидивай, куь Аллагьдивай, тӀалабайди кьилиз акъатда. Куьне а чӀавуз лагьанай: «Чна мад Реббидин, чи Аллагьдин, ванциз яб гун, ва и чӀехи ялавдиз килигун герек туш, тахьайтӀа чун рекьида!»+
17Реббидини заз лагьанай: «Абуру дуьз лугьузва+. 18За абуруз ви тегьердин пайгъамбар гуда, ам гьабурукай сад жеда. За Жуван гафар гьадан сиве твада, ва ада За малумара лагьана эмир гайи вири гафар абуруз малумарда+. 19Са ни ятӀани Зи гафариз, пайгъамбарди Зи мецелай лагьанвай гафариз, яб тагайтӀа, За Жува ахьтин инсандив жаза агакьарда! 20Амма Зи тӀварцӀелай За лагь талгьанвай гафар малумардай, я тушни маса аллагьрин тӀварцӀелай рахадай хьтин эдеб галачир кар авур пайгъамбар, ажалдин иеси хьунухь лазим я»+.

21Вуна фикир авун мумкин я: «Бес чна Реббиди гьакъикъатда талгьанвай гафарай гьикӀ кьил акъудун лазим я?» 22Пайгъамбарди Реббидин тӀварцӀелай лагьанвай кӀвалахар дуьз акъат тавуртӀа, я тушни кьилиз акъат тавуртӀа, им лагьай чӀал я хьи, Реббиди икӀ лагьайди тушир. Пайгъамбарди им анжах вичихъ эдеб авачирвиляй малумарайди я. Адахъай кичӀе жемир!

19

Далда-шегьерар

(Кьурумда 35:6-34; Киххьей къанун 4:41-43)

19^1•Реббиди, куь Аллагьди, чпин чилер квез гудай халкьар терг авурла, куьне абурун чилер кьурла ва абурун шегьеррани кӀвалера уьмуьр тухуз ацукьайла, 2ана Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чилин юкьвал, пуд шегьер чара авуна тайинара. 3Мензилар алцум авуна, Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай уьлкве, чпи хатадай инсан кьейи ксаривай и шегьерриз катиз жедайвал, пуд чкадал пай ая.

4Ингье гьихьтин дуьшуьшда вичи хатадай инсан кьейи касдивай и шегьеррикай саниз катна вичин уьмуьр хиласиз жеда: ада къастуналди яна кьенвачтӀа ва виликдайни аданни кьенвайдан арада мидявал авачиртӀа. 5Месела, са кас са нихъ галаз ятӀани кьвед санал кӀарасар гъиз тамуз фена ва тар атӀун патал нажах хкажна, амма нажах тумунилай алатна масадахъ галукьна ва ам кьена. Ихьтин касдивай и шегьеррикай саниз катна вичин уьмуьр хиласиз жеда+. 6И чӀавуз хъиле гьатнавай кьисас къахчузвайди, адан гуьгъуьниз галтугна, ва рехъ гзаф яргъиди хьун себеб яз, адав агакьарна ам кьена жедач! Ам рекьиниз лайих туш эхир: виликдай аданни кьенвайдан арада мидявал авачир. 7Гьавиляй за квез эмир гузва: куьне пуд шегьер чара авуна тайинара.

8Реббиди, куь Аллагьди, Ада куь бан-бубайриз кьин кьурвал, куь мулкар гегьенш авуртӀа, ва куь бан-бубайриз хиве кьур вири и уьлкве куь ихтиярда туртӀа 9(гьакӀ женни ийида, куьне гила за квез малумарзавай вири эмирар ян тагана кьилиз акъудиз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан хьайитӀа, датӀана Адан рекье аваз физ хьайитӀа). И чӀавуз и пуд шегьердал мадни пуд шегьер алава ая. 10Ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа тахсир квачир иви экъичдач ва квек ивидин тахсир жедач.

11Амма са ни ятӀани рикӀе мукьув гвайдаз такӀанвал туна, ам чинеба вилив хвена, адал вегьена кьенатӀа, ва ахпани и шегьеррикай саниз катнатӀа,+
12ивикъич уьмуьр тухвай шегьердин агъсакъалри адан гуьгъуьниз ракъурна, ам катнавай а шегьердай ахкъудна, кьисас къахчузвайдан гъиле турай – ивикъич яна кьиникь патал. 13Адан язух къвемир! Исраилдин халкьдилай и тахсир алуд, – тахсир квачир иви экъичун, – ва квез хъсан жеда+.

Чил чуьнуьхуниз ва тапан шагьидвал авуниз акси яз

14Куь бан-бубайри куь мулкара, Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твадай уьлкведа, чӀугунвай жувандан чилин арада авай сергьят чӀур ийимир+.

15Дуван атӀудай чӀавуз тек тир шагьиддивай инсан са жуьрединни чӀуру крара ва я къелетра са жуьрединни чӀуру гьерекатра тахсиркар ийиз жедач. Тахсиркарвал къанундин бинедал анжах кьве ва я пуд шагьид аваз хьайитӀа жеда+.

16Са гьихьтин ятӀани тапан шагьидди тахсир квачир кас тахсирвилиз чӀугуртӀа,+
17абур кьведни Реббидин вилик акъвазун лазим я – гьа вядеда везифаяр тамамарзавай хахамрин ва дуванбегрин+. 18Ва дуванбегрив, мукьуфдивди кардай кьил акъудайла, и шагьидди тапан шагьидвал авунвайди, вичин стхадал буьгьтен вегьенвайди жагъайтӀа, 19ада вичин стхадиз вуч гьазурзавайтӀа, гьам адав вичив агакьара. Куь арада писвал дибдай терг ая! 20Амай вирибуруз идакай хабар хьурай ва зурзун акатрай, ва гележегда квекай садани икӀ тахъвурай.

21Адан язух къвемир! Уьмуьрдихъ – уьмуьр. Вилихъ – вил. Сарахъ – сас. Гъилихъ – гъил. КӀвачихъ – кӀвач+.

20

Дяве авунин къайдайрикай

20^1Куьн душмандихъ галаз женг чӀугваз экъечӀайла ва абурун балкӀанарни дапурагар, куьдалай кьадардиз гзаф кьушун акурла, кичӀе жемир. Квехъ Вичи куьн Мисридай акъудай Ребби, куь Аллагь, гала эхир! 2Женгиник экечӀдалди вилик хахам къушундихъ элкъвена рахурай: 3«Яб це, Исраил! Къе куьн душмандихъ галаз женгиниз экъечӀзава. Ажузвал ийимир, кичӀе жемир, къурхувал ийимир, хаф ямир! 4Ребби, куь Аллагь, душмандихъ галаз куьн патал дяве ийиз ва квез гъалибвал къачуз квехъ галаз санал экъечӀзава».

5Эмир гудайбуруни аскерриз лугьурай: «Квекай сада жуваз кӀвал эцигна ам кӀвачел акьалдиз хьанвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа икӀ хьун мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда ва маса касди адан кӀвал кӀвачел акьалдарда. 6Квекай са ни ятӀани цӀийи ципицӀ багъ кутуна гьеле бегьер вахчунвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа акӀ хьунухь мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда, амма масада адан ципицӀ багъдин бегьер кӀватӀ хъийида. 7Квекай са ни ятӀани папак лишан кутунватӀа ва гьеле ам гъанвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа акӀ хьунухь мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда ва масада ам къахчуда»+. 8Ахпа эмир гудайбуру къушундиз лугьурай: «Квекай са низ ятӀани кичӀевал ва ажузвал хас ятӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай, чпин жуьрэт авачирвилелди масабурузни чӀуру таъсир тийидайвал». 9Эмир гудайбуру кьушундин вилик чпин рахунар куьтягьайдалай кьулухъ, кьушундин чӀехибур тайинарун лазим я.

10Куьн вичихъ галаз женг чӀугваз кӀвачин хьанвай шегьердин патарив атайла, сифте а шегьердиз ягъунар тавуна рей гун теклиф ая. 11Теклиф кьабулайтӀа, ва куь вилик варар ачухайтӀа, шегьерда уьмуьр тухузвай вирибуру идалай кьулухъ лукӀари хьиз зегьмет чӀугунин буржи хиве къачурай – квез кӀвалахрай. 12Шегьерди рей тагана квехъ галаз дяве авун кьетӀ авуртӀа, ам элкъвена гьалкъада тунив эгечӀ. 13Реббиди, куь Аллагьди, шегьер куь гъиле турла, ана авай вири итимар турунал яна йикь. 14Анжах папар, аялар, малар ва шегьерда авай кьван маса вири шейэр гъиле гьатай девлет яз жуваз къачуртӀа жеда. Душмандивай кьур гъиле гьатдай девлетдик акатзавай вири шейэр – Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай – куьн паталди гъилик ая!+

15ИкӀ куьне квелай лап яргъа авай ва инин халкьаринбур тушир вири шегьеррихъ галаз кьиле тухвана кӀанда. 16Амма Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чилерал алай халкьарин шегьерра чан алай садни тамир! 17Абур вири терг ая – хетияр, амарияр, къенанвияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр – квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир гайивал+. 18ТахьайтӀа абуру квез чпи чпин аллагьар патал ийизвай вири мурдар кӀвалахар ийиз чирда, ва куьне Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гунагьриз рехъ гуда.

19Куьн, шегьер кьаз алахъиз, ам гьалкъада туна, вил алаз яргъалди акъвазуниз мажбур хьанватӀа, адан патарив экъечӀнавай тарар терг ийимир, абур нажахдалди атӀумир. Абурун майваяр неъ, тарар атӀумир. Чуьлда авай тарар инсанар яни кьван, абур гьалкъада жедайвал? 20Анжах чпи недай майва гъин тийидайди квез чизвай тарар атӀутӀ ва абурукай душмандин шегьер гьалкъада тун патал гъиликдай такьатӀар гьазур ая – шегьер къачудалди.

21

Дуьздал акъудиз тахьай кьиникьрикай

21^1Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа чуьлдай мейит жагъайтӀа, амма ам ни кьенатӀа малум туштӀа, 2куь агъсакъалри ва дуванбегри атана ва, бедендинни патарив гвай шегьеррин арада авай мензил алцум авуна, 3жагъанвай бедендиз гьи шегьер виридалайни мукьвал ятӀа тайин авурай. А шегьердин агъсакъалри, вич гьеле кӀвалахра гъилик тавунвай ва вик вуч ятӀа чин тийидай дуьгве хкягърай+. 4Агъсакъалри и кал, вичин къерехра садани цан цун тавунвай дередиз ва кьурун тийидай хулун патав гъурай ва анал, хулун патав, адан гардан хурай. 5Ахпани хахамар, Левидин эвледар, атурай. Абур Реббиди, куь Аллагьди, Вичиз къуллугъ авун патал ва Реббидин ТӀварцӀелди хийир-дуьа авун патал хкянава, ва гьабурун къарардалди гьар са гьуьжет, гьар са месэла гьял ийизва+. 6Жагъанвай мейитдиз виридалайни мукьвал тир шегьердин агъсакъалри хулун патав гардан хайи дуьгве винел гъилер чуьхуьрай 7ва лугьурай:

«Чи гъилери и иви экъичнач, чи вилериз ам гьикӀ экъичнатӀа акунач. 8Я Ребби, Ви халкь, Исраил, Вуна лукӀвиликай хкудай халкьдилай гъил къахчу! Исраилан эвледрин, Ви халкьдин хиве тахсир квачир иви экъичунин гунагь твамир». И чӀавуз а ивидин гунагь абурал жедач+. 9И тегьерда куьне, Реббидиз хуш тирвал авуналди, тахсир квачир иви экъичунин тахсир куь хивяй акъудда+.

Есир рушар паб яз къачуникай

10Куьн душмандихъ галаз женг чӀугваз фейила, ва Реббиди, куь Аллагьди, абур куь гъиле турла, ва куьне абур лукӀар яз есирвилиз тухудайла, 11ваз лукӀарин арада гуьрчег са паб акун мумкин я, ам ви рикӀи кьада ва вуна ам къачудайвал жеда. 12А чӀавуз ам жуван кӀвализ твах, ада вичин кьил турай, кикер атӀурай,+
13есирдин парталар хутӀунрай ва вичин дидедихъни бубадихъ шехьиз са варз ви кӀвале акъудрай. Идалай кьулухъ вавай адан патав физ жеда, адаз гъуьл жеда, адакайни ваз паб жеда. 14Адакай ви рикӀ ягъайтӀа, вуна ам азад ая. Ваз ам маса гудай, жуваз адалди девлетар къачудай ихтияр авач, вучиз лагьайтӀа вуна адан намус къакъудна.

Сифте хцин ихтиярар

15Са итимдихъ кьве паб аваз ва адаз сад кӀан яз, муькуьди кӀан тушиз, ва кьведани, кӀанидани такӀандани, адаз рухваяр ханатӀа, вични сифте хва, такӀанда ханатӀа,+
16ихьтин касди рухвайрин арада ирс пайдайла, сифте хциз къвезвай пай халисан сифте хва тир такӀандан хцин гьисабдай кӀанидан хциз гун лазим туш. 17Ам такӀан папан хва сифте аял тирди хиве кьуниз ва вичихъ авай кьван мал-девлетдикай адаз кьве къатан пай чара авуниз мажбур я. И хва, адан итимвилин къуватдин сифте бегьер я эхир, ва сад лагьай аялдин ихтиярар гьаданбур я.

Гафуна авачир хцикай

18Са нихъ ятӀани вичиз гьикьван акьул-насигьат гайитӀани, кьилиз ялдай, рекьив текъведай ва бубадинни дидедин чӀалаз килиг тийидай хва аваз хьайитӀа,+
19бубадини дидеди ам агъсакъалрин кьилив, шегьердин варарин патав гъурай 20ва агъсакъалриз лугьурай: «Чи хва кьилиз ялдайди ва муьтӀуьгъ тежедайди я. Ам чи чӀалаз килигзавач, руфункалвилизни хъункалвилиз кьил янава». 21Шегьерэгьлийри ам къван гана кьирай. Куь арада писвал дибдай терг ая! Вири Исраилдиз идакай хабар хьурай ва зурзун акатрай.

Гьар жуьредин къанунар

22Инсанди кьиникьин жаза агакьардай гунагькарвал авунваз хьайитӀа, ва ам къван гана кьейидалай кьулухъ куьне адан мейит гулуникай куьрсарнатӀа,+
23мейит йифиз а гулунал туна виже къведач, ам гьа и юкъуз кучукна кӀанда. Куьрсарнавайди Аллагьди лянет авунвайди я! Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чил чиркин ийимир+.

22

22^1Ваз квекай тирдан жунгав ва я хеб квахьнаваз акуртӀа, патавай элячӀна фимир, гьайван гваз хутахна иесидив вахце+. 2Ада вакай яргъа аваз уьмуьр тухузватӀа, я тушни ваз гьайвандин иеси вуж ятӀа чизвачтӀа, ам жувахъ галаз хутах, иеси къведалди ам ви патав гумукьрай – гьа чӀавуз ам вахце. 3Гьа икӀ гьам ламран, гьам парталрин, гьамни квекай тирдавай квахьна ваз жагъай вири затӀарин гьакъиндай ая. Вун патавай элячӀна фин виже къведач!

4Квекай тирдан лам я тушни жунгав рекьел ярх хьанвайди акуртӀа, патавай элячӀна фимир, квекай тирдаз ам къарагъариз куьмек це.

5Папал итимди алукӀдай гьич са затӀни хьунухь лазим туш. Итимри лагьайтӀа папан парталар алукӀна жедач. ИкӀ ийизвай гьар вуж хьайитӀани Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

6Рекье ваз муг жагъайтӀа, тарцел ва я чилел, мукани шарагар, я тушни какаяр аваз хьайитӀа, ва диде-нуькӀни шарагрихъ галаз ва я какайрал ацукьнаваз хьайитӀа, диде адан эвлед-бевледни галаз къачуна хутахмир+. 7Диде-нуькӀ ахъая, амма адан шарагар къахчуна хутахайтӀа жеда. ИкӀ хьайитӀа, вун патал хъсан жеда ва ви уьмуьрдин рехъ яргъиди жеда.

8ЦӀийи кӀвал эцигдайла, къавун къерех тирвал, садни къавалай ават тавун патал ва ви кӀвалел ивидин тахсир тежедайвал, чахчах чӀугу.

9Жуван ципицӀ багъда тумунин маса жинс цамир, тахьайтӀа абур вири къадагъадик акатда – гьам вуна цайиди, гьамни ципицӀ багъдин бегьер+.

10Са куьтендик яцни лам санал кутӀунна цан цамир. 11Кьве гьар жуьредин гъаларикай – сун ва кушун, – хранвай партал алукӀмир.

12Жуван абадин кьуд пипӀелни курквачӀар ая+.

Буьгьтендик акатнавай папан ихтияр хуьн

13Са ни ятӀани паб гъана, папахъ галаз къаткана ам адан рикӀи кьун тавуртӀа, 14ва ам русвагь ийиз адакай чӀуру ванер чукуриз хьайитӀа: «За ам пабвиле къачуна, амма адахъ галаз къаткайла, ам руш тушиз жагъана», – лугьуз, 15и чӀавуз рушан бубадини дидеди ам руш тирди тестикьарзавай затӀар шегьердин варарив гъана агъсакъалриз къалурун лазим я. 16Адан бубади агъсакъалриз лугьурай: «За зи руш а касдиз гана, амма ам адан рикӀи кьунач 17ва ада, зи рушав рушвал гумач лугьуз, адак намус авачирвилин рехнеяр кутазва. Амма ингье адан рушвал тестикьарзавай затӀар!» – ва шегьердин агъсакъалрин вилик пекер ахъа авурай. 18Агъсакъалрини ихьтин касдиз жаза гурай, 19ва гьакӀни ам гимишдин виш шекъел жерме авуна, абур рушан бубадив вахкурай. И касди рушвал гумай Исраилан эвледрикай тир рушакай чӀуру ванер твазвай эхир! Ва амни адан паб яз амукьрай, адахъ галаз вири уьмуьр тухуда мад адахъ галаз чара жедай ихтияр амукьдач.

20Амма кутазвай тахсир гьахъ гвайди яз хьайитӀа, ам гьакъикъатдани рушвал гумачиз хьайитӀа, 21ам бубадин кӀвалерин ракӀарив гъурай ва шегьердин итимри ам къван гана рекьирай. Ада Исраилан эвледрин арада алчах кӀвалах авуна, вичин бубадин кӀвале явавал авуна. Куь арада писвал дибдай терг ая!

Явавилин гьар жуьредин дуьшуьшар

22Итим чарадан папахъ галаз къатканваз жагъайтӀа, абур кьведни яна кьена кӀанда – гьам итим, ихьтин кардиз рехъ гайи, гьамни паб. Исраилан эвледрин арада писвал дибдай терг ая!+

23Шегьерда итимдал масада лишан кутунвай михьи руш гьалтна, ва адахъ галаз къаткайтӀа, 24куьне абур кьведни шегьердин варарин патав гъана, къван гана кьена кӀанда: руш – агьвалат шегьерда хьанайтӀани, куьмекдиз эвернач лагьана, итимни – масадан папан намус къакъудна лагьана. Куь арада писвал дибдай терг ая!

25Итимди, масада лишан кутунвай рушал шегьердилай къерехда гьалтна, ам кьуна, адахъ галаз къаткайтӀа, анжах ихьтин кӀвалах авур итим яна кьиникь лазим я. 26Рушаз жаза гумир, ада рекьидай хьтин са кӀвалахни авунвач: адан кьилел атай кар сада масадал вегьена, ам яна рекьинихъ галаз гекъигиз жеда. 27Итимдал ам шегьердилай къерехда гьалтна, ва лишан кутунвай руша гьарай авунайтӀани, адан куьмекдиз къведай кас авачир.

28Итимдал гьеле рушвал гумай, гьеле лишан кутун тавунвайди гьалтна, ам кьуна адахъ галаз къаткайтӀа, ва абур санал алаз жагъайтӀа, 29ихьтин кардиз рехъ гайи итимди рушан бубадиз гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел вахкун, ва руш вичиз паб яз къачун лазим я, вучиз лагьайтӀа ада адан намус къакъудна. Адаз вичин вири уьмуьр тухуда мад адахъ галаз чара жедай ихтиярни авач+.

30Садазни вичин бубадин паб къахчудай ихтияр авач. Бубадин парталрин къерех хкажна виже къведач+.

23

Исраилдин жемятдин жергейрай чукурун

23^1ШупӀарнавай какаяр ва я эркеквилин лишан атӀанвай итимдиз Реббидин халкьдин арада жедай ихтияр авач+. 2Турус тушир алакъайрин нетижада ханвайдазни Реббидин халкьдик жедай ихтияр авач, адан эвледривайни, гьатта цӀуд несилдалди, экечӀиз жедач. 3Аманийривай ва магьабвийривайни Реббидин халкьдик экечӀиз жедач, ва гьакӀ абурун эвледривайни жедач, гьатта цӀуд лагьай несилдалди, садрани! 4Абуру, куьн Мисридай экъечӀай чӀавуз, рекьел фуни яд гваз вилик экъечӀнач эхир. Абуру Петурдай тир Бегъаран хва Билъам Арам-Нагьарайимда куьн ицитӀун патал гьакъидихъ кьунай!+
5Амма Реббидиз, куь Аллагьдиз, Билъамаз ябни гуз кӀан хьаначир ва ицитӀунар хийир-дуьадиз элкъуьрнай, вучиз лагьайтӀа Реббидиз, куь Аллагьдиз, куьн кӀанда+. 6Гьавиляй садрани, квел чан аламай кьван, абуруз ислягьвал ва абадвал гудай са карни ийимир. 7Эдамви инкар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа ам куь стха я. Мисриви инкар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа куьн абурун уьлкведа масанай атана ацукьнавай+. 8Абурун эвледрин пуд лагьай несилдивай Реббидин халкьдик экечӀиз жеда.

Кундал михьивал техуьн

9Куьн душмандихъ галаз дяве ийиз фидайла, мурдар ийидай гьар гьихьтин хьайитӀани затӀуникай мукъаятвал хуьх. 10Амма квекай сад, адаз йифиз хьайи кар себеб яз, чиркин хьайитӀа, ам куьн акъвазнавай чкадилай элячӀрай. Ам и чкадал хтана жедач+. 11Няниз лагьайтӀа целди вич чуьхуьрай, ва рагъ ацукьайла, адавай хквез жеда. 12Квехъ акъвазнавай чкадилай са къерехда квевай къециз физ жедай чка хьана кӀанда. 13Квекай гьар садав, анал цуквал ацукьайдалай кьулухъ гъвечӀи фур эгъуьнна, ахпа нежесар накьвар вегьена кӀевун патал, гъвечӀи пер хьун лазим я. 14Ребби, куь Аллагь, куьн хуьз ва квез душмандин винел гъалибвилер багъишиз, куь кьушундихъ галаз къвезва эхир. Гьавиляй куьн акъвазнавай чка пак тирди хьана кӀанда, Адаз квекай гьич са абурдихъ галаз тавунвай кар таквадайвал ва квекай чин маса патахъ элкъуьр тийидайвал+.

Гьар жуьредин къанунар

15Иесидикай куь патав катнавай лукӀ иесидив вахкумир. 16Ада куь арада уьмуьр тухурай – гьина кӀан хьайитӀа, куь шегьеррикай сана, вичин рикӀи гъинаг кьуртӀани, гьана. Адаз гужар ийимир.

17Исраилан эвледрикай тир рушарин арада виридан пай квайбур хьана жедач; Исраилдин рухвайрин арадани – «шерик» авунвайбур+. 18Вядер кьилиз акъуддай чӀавуз Реббидин, ви Аллагьдин, ибадатханадиз я къагьбе папа кӀвалахдихъ къачунвайди, я къагьбе итимди къачунвай гьакъи гъимир. Абур кьведни Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

19Жувандав кьил алаз къахчудай я гимишдин, я суьрсетдин, кьил алаз къахчудай гьич са затӀунинни, бурж вугумир. 20Маса халкьдикай тир касдив кьил алаз къахчудай бурж геце, амма жувандав – ваъ. И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, куьн вич кьун патал исятда физвай а уьлкведа ваз ви гьар са карда хийир-дуьа ийида+.

21Вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, вяд авунватӀа, ам энгел тавуна кьилиз акъуд, гьикӀ лагьайтӀа Реббиди, ви Аллагьди, вуна хиве кьунвайди са рахунни алачиз мажбурна къахчуда, ва ви хиве гунагь жеда+. 22Вуна вяд тагайтӀа, вал гунагьни жедач. 23Вуна хиве кьунвайди – вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, жуван хушуналди кьунвай вядер, ви сивяй акъатайбур, ян тагана кьилиз акъуд.

24Вун чарадан ципицӀ багъдиз фейитӀа, вавай ципицӀар гьикьван кӀандатӀани, тухдалди нез жеда, амма зинбилдиз кӀватӀмир. 25Чарадан никӀиз фейитӀа, техилдин кьилер гъилералди атӀуз жеда, амма чарадан къуьлуьн кьилер мукалдалди атӀумир+.

24

24^1Лугьун хьи, са ни ятӀани паб гъана ва адахъ галаз уьмуьр тухуда, амма паб адан рикӀи чӀугунач, вучиз лагьайтӀа адаз папакай са гьихьтин ятӀани кутуг тавур кӀвалах жагъана, ада папав чара хъхьунин чар вахкана, ам вичин кӀваляй квадарна+. 2Амни адан кӀвал турдалай кьулухъ масадаз гъуьлуьз фена, 3ам кьвед лагьай гъуьлуьн рикӀини чӀугуначтӀа, ва адани адав чара хъхьунин чар вахкана вичин кӀваляй квадарнатӀа ва я адан кьвед лагьай гъуьл кьенатӀа, 4адахъ галаз чара хьайи сад лагьай гъуьлуьвай ам мад паб яз къахчуз жедач, вучиз лагьайтӀа ам гъуьл патал чиркин хьанва. Ребби патал им мурдар кар я! Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чил гунагьдалди кьацӀурмир.

5Инсанди анжах паб гъанватӀа, ам дяведиз фин лазим туш, адан хиве маса мажбурнамаярни туна жедач. Ам са йисан вахтуналди вири кӀвалахрикай азад хьуй, ам вичи къачунвай папахъ галаз кӀвале амукьрай ва ам шад авурай+.

6Гъилин регъв ва я адан винел жедай къван гиравда къачуна жедач. Им инсандин уьмуьр гиравда къачун лагьай чӀал я.

7Са ни ятӀани Исраилдин рухвайрикай тир вичин стхайрикай сад чуьнуьхнавайди малум хьайитӀа, ва ам лукӀ хьиз кӀвалахда гъиликайтӀа ва я ам маса ганатӀа, и угъри яна кьена кӀанда. Куь арада писвал дибдай терг ая!+

8Жузам акатай чӀавуз, квез хахамар тир левийри вуч чирайтӀа, гьам ян тагана тамамара. За абуруз эмир авурвал, вири дуьм-дуьз кьилиз акъуд+. 9Реббиди, ви Аллагьди, куьн Мисридай экъечӀай чӀавуз Мириамаз вуч авунайтӀа рикӀел хкваш+.

10Вуна масадав буржуна са вуч ятӀани вугузватӀа, адан кӀвализ гирав къачуз гьахьмир. 11Куьчедал акъваз, вуна бурж вугузвайда вичи вав гирав кӀваляй гъана вугурай. 12Ам кесиб ятӀа, адан гирав ви кӀвале амай кьван къаткимир. 13Рагъ акӀидалди, адавай вичин аба винелай вегьена ксуз жедайвал ва ваз хийир-дуьа ийидайвал, адав гирав элкъуьрна вахце. И чӀавуз вун Реббидин, ви Аллагьдин, вилик дуьз рекье авайди яз жеда+.

14Гьакъи гана кӀвалахиз кьунвайдаз, кесибдаз ва пай атӀайдаз, кӀандатӀа ам ви жуванбурукай сад хьуй ва я ви уьлкведа, куь шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайди хьуй, гужар ийимир+. 15Адав мажиб гъиле-гъилди гьа юкъуз, гьеле рагъ акӀидалди, вахце, вучиз лагьайтӀа ам кесиб я ва адан уьмуьр и мажибдилай аслу я. ТахьайтӀа ада валай шикаят ийиз Реббидиз ялвар ийида, ва и чӀавуз ваз гунагь жеда!+

16Рухвайрин къелетрай бубаяр ажалдин гъиле вугана жедач, рухваярни – бубайрин. Инсан анжах ада вичи авунвай гунагькарвилерай уьмуьрдикай магьрумна кӀанда.

17Масанай атана ацукьнавайдан ва етимдин ихтиярар чӀурмир, хендедадин партал гирав яз къачумир+. 18РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир, амма Реббиди, ви Аллагьди, вун лукӀвиляй акъудна. Гьавиляй за ваз ихьтин эмирни гузва.

19Гвенар гуьдай чӀавуз вуна рикӀелай фена жуван никӀел цуьл тунваз хьайитӀа, ам къахчун патал элкъвена хквемир. Ам масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз ви вири кӀвалахра хийир-дуьа ийида+. 20Жуван зейтундин вири тарар юзурайдалай кьулухъ, тарарал аламай зейтунар жагъурмир, абур масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. 21Жуван ципицӀ багъда бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ, чӀерейрал аламай ципицӀрихъ къекъвемир, абур масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. 22РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир. Гьавиляй за ваз ихьтин эмирни гузва.

25

25^1Лугьун хьи, чпин арада гьуьжетар хьайи кьве кас дуванханадиз атана – ва дуванбегди, гьахъди гьахъ я ва батӀулди батӀул я лагьана, абурун месэла гьялна+. 2Ва ингье, батӀулди гатана кӀанзаватӀа, дуванбегди, вичин вилик чилел ярхарна, адан тахсиркарвиляй къвезвай кьадарда ам къамчидалди ягъун патал эмир гурай. 3Амма жуванди вун алай чкадал кьадардилай артух яз гатуникди, ви вилик усал тахьун патал, яхцӀур гъилералай гзаф яна жедач+.

4Яцра юг гатазвайла, адан сив кутӀунмир+.

5Санал уьмуьр тухузвай стхайрикай сад аялар тахьана кьенатӀа, кьейидан паб чара касдиз гъуьлуьз фин лазим туш. Адан хен адан кьилив фирай, стха эвезун патал, ам къахчурай+. 6Ада хадай эркек сифте аял, кьейидан тӀвар Исраилдай квахь тавурай лагьана, кьейидан эвлед яз гьисабда+. 7А касдиз вичин стхадин свас паб яз къачуз кӀан тахьайтӀа, а паб шегьердин варарин патав атурай ва агъсакъалриз лугьурай: «Зи хенез вичин стхадин тӀвар Исраилан эвледрин арада амукьна кӀанзавач, ада стха эвез авуникай кьил къакъудзава!» 8И чӀавуз шегьердин агъсакъалри ам рекьив гъун патал адаз эверун лазим я. Ада кьилиз ялиз ам къачуниз разивал гузвачтӀа, 9суса адан патав атана, агъсакъалрин вилик адан кӀвачин къаб хтӀурай, адан чиниз тфу вегьена лугьурай: «Вичин стхадин кӀвал къени тийизвайдаз гьа гьикӀ ийидайди я!»+
10Адалай арадал атай тухумдални Исраилан эвледрин арада лакӀаб акьалтда: кӀвачел алачирдан тухум.

11Кьве кас кикӀизватӀа, ва садан папа, вичин гъуьл ам гатазвайдакай хиласун патал, атана а касдин эркеквилин лишан гъил вегьена кьунатӀа, 12адан гъил яна галуд, адан язух къвемир!

13Жуван чантада терездин гьар жуьре къванер твамир, са тӀимил чӀехиди ва са тӀимил гъвечӀиди. 14КӀвале гьар жуьреда алцумдай кьве къаб кьамир, са тӀимил чӀехиди ва са тӀимил гъвечӀиди+. 15Ви гирванка къайдадив кьазвай, дуьм-дуьз заланвал авайди хьунухь лазим я, алцумдай къабни – къайдадив кьазвай, дуьм-дуьз кьадардин, ва и чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай чилел, ви уьмуьрдин рехъ яргъал чӀугурди жеда. 16Амма ихьтин кӀвалахриз рехъ гузвай гьар вуж хьайитӀани, гьар тапархъан, Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

17Амалехъийри куьн Мисридай хквезвай чӀавуз квез вуч авунайтӀа рикӀел хкваш!+
18Куьн гьалтай чӀавуз абуру квел хабарни авачиз кьулухъай вегьенай ва кьулухъ галамукьнавайбур вири яна кьенай, куьн галатнавай ва къуватдай аватнавай, амалехъийриз лагьайтӀа Аллагьдихъай кичӀе тушир. 19Реббиди, куь Аллагьди, Ада куь ихтиярда твазвай уьлкведа, квез архайинвал гайила, куьн элкъвена кьунвай вири душманрикай азад авурла, цаварин кӀаник амалехъийрин тӀвар квадара. РикӀелай ракъурмир!

26

Сифте бегьер ва цӀудай са пай къурбанд авун

26^1Куьн Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведиз атайла, куьне ам кьурла ва гьана уьмуьр тухуз ацукьайла, 2Реббиди, ви Аллагьди, ваз ганвай чилелай вуна вахчур сифте бегьердин вири майваяр зинбилра туна ва Реббиди, ви Аллагьди, Вичин ТӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал ша+. 3Анал а вахтунда жедай хахамдин патав фена лагь: «Гила за Реббидиз, ви Аллагьдиз, малумарзава хьи, зун вичин гьакъиндай ам чаз гуда лагьана Реббиди чи бан-бубайриз кьин кьур уьлкведиз атанва». 4Хахамди вавай зинбил къачуна, ам Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандин вилик эцигда, 5вунани Реббидин, ви Аллагьдин, вилик лугьуда: «Зи бан-буба кӀвал-югъ авачир арамви тир. Ам са тӀимил инсанарни галаз Мисридиз фенай ва, ана масанай куьч хьана ацукьнавай кас хьиз, уьмуьр тухванай. Ана адакай зурба, къуват квай ва кьадардиз гзаф тир халкь аладнай+. 6Мисривийри лагьайтӀа чахъ галаз чӀуру рафтарвал ийизвай, чун азиятдик кутунвай ва залан кӀвалахар авуниз мажбурзавай+. 7И чӀавуз чна Реббидиз, чи бан-бубайрин Аллагьдиз, ялвар авунай, ва Реббидиз чи ван хьанай, чи бедбахтвилер, азиятар ва азабар акунай+. 8Реббидини чун Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди Мисридай акъуднай, чӀехи ва кичӀ кутадай крар, са кар жедайвилин лишанар ва аламатар къалурнай+. 9Ада чун иниз гъанай ва чаз и чил – вичикай некни вирт хкатзавай чил – чаз ганай+. 10Ингье зани, Ребби, Вуна заз гайи чилелай кӀватӀнавай сифте бегьердин майваяр гъанва». Ахпа зинбил Реббидин, куь Аллагьдин, вилик эцигна, Адаз икрам авуна акъваз. 11Ваз ва ви хизандиз Реббиди, ви Аллагьди, ганвай вири шейэр гъиликуналди, шадвилер ая, ва вахъ галаз санал куь арада уьмуьр тухузвай левийри ва масанай атана ацукьнавайдани шадвилер авурай.

12Пуд лагьай йисуз, цӀуд паюникай са пай къурбанд ийидай йисуз, вуна ви вири бегьердин цӀудакай са пай хкудна ам левидиз, масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва хендедадиз, абуру ви шегьерда тухдалди недайвал, гайила,+
13гьа чӀавуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик лагь: «За жуван кӀваляй пак тир пай акъудна ва ам левидиз, масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва хендедадиз гана – Вуна заз гьикӀ эмир авунайтӀа, вири гьакӀ авуна. Ви эмиррикай гьич садни за чӀурнач, абурукай садни рикӀелай ракъурнач. 14За, садахъ шехьзавай чӀавуз, пак тир пай тӀуьнач, жув чиркин тирла, ам хкуднач, ам кьенвайдаз ганач. За Реббидиз, зи Аллагьдиз, яб гана, – Вуна заз гьикӀ эмир ганайтӀа, вири гьакӀ авуна+. 15Килиг ман Ви пак тир кӀваляй, цаварилай, ва Жуван халкьдиз, яни Исраилдиз ва чи бан-бубайриз кьин кьурвал, Вуна чаз гайи и чилиз – вичикай некни вирт хкатзавай чилиз – хийир-дуьа ая»+.

Аллагьдинни халкьдин арада авай икьрар

(26:16–30:20)

Икьрардин мажбурнамаяр

16Гила Реббиди, куь Аллагьди, квез вири и тагькимар ва къайдаяр хуьн эмир авунва. Абур ян тагана кьилиз акъуд – рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди! 17Инал куьне малумарнай хьи, Ребби куь Аллагь я, куьн Адан рекье аваз фида, Адан вири къайдаяр, эмирар ва тагькимар кьилиз акъудда, Адаз яб гуда. 18Реббидини гила лагьана хьи, Ада гаф гайивал, куьн Адан багьа эменни жеда, ва куьне Адан вири эмирар тамамарун лазим я,+
19ва Ада куьн Вичи халкь авур вири халкьарилай вине яз кьада, ва квез тарифвал, машгьурвал ва гурвал бахш ийида, ва куьн, Ада гаф гайивал, Реббидин, куь Аллагьдин, пак тир халкь жеда+.

27

Къанун кхьенвай къванер эцигун

27^1Мусади, Исраилдин агъсакъалрихъ галаз санал, халкьдиз эмир гана: «Гила за квез гузвай вири эмирар кьилиз акъуд. 2Куьн Ярдандилай элячӀайла, ва Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атайла, ана еке къванер акӀура, абуруз киреж ягъа 3ва абурал и Къанун кхьихь. И кӀвалах, куьн а патаз экъечӀайла ва, Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз гьахьайла, квез Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, гаф гайивал, вичикай некни вирт хкатзавай чилел атайла, кьилиз акъуд. 4Ярдандилай элячӀайла, Гебал дагъдал за квез гила лагьай къванер акӀура ва абуруз киреж ягъа. 5Анал Реббидиз, куь Аллагьдиз, ракьун алат хкӀун тавунвай къванерикай къурбанган туькӀуьра+.

6Реббидиз, куь Аллагьдиз, хкатӀ тавунвай къванерикай къурбанган туькӀуьра ва анал Реббидиз, куь Аллагьдиз, кунугар ая, 7анал суварин къурбандар ая ва Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гьам тӀуьн-хъунни ая, шадвилерни!+

8А Къанун кьванерал кхьихь, кьатӀудайвал ва гъавурда гьатдайвал».

Гебал дагъдилай авур лянетар

9Мусади, хахамар тир левийрихъ галаз санал, вири Исраилдиз лагьана: «Кисна яб це, Исраил! Къе квекай Реббидин, куь Аллагьдин, халкь хьанва+. 10Килиг гьа Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз, за квез гила малумарзавай Адан эмирар ва къайдаяр кьилиз акъуд».

11А юкъуз Мусади халкьдиз ихьтин эмир гана: 12«Куьн Ярдандилай элячӀайла, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Исахаран, Юсуфан ва Бунъяминан тайифаяр Геризим дагъдал акъвазрай ва халкьдиз хийир-дуьа авурай+. 13Рувенан, Гадан, Ашеран, Забулунан, Данан ва Нифталидин тайифаяр Гебал дагъдал акъвазрай ва лянетар малумаррай.

14Левийри Исраилан вири эвледриз ван хкажна лугьурай:

15„Ни кӀарасдикай ва къванцикай бутар, цӀурурна цана ийидай кӀалубар – Реббидин вилера мурдар, устӀарри туькӀуьрнавай затӀар авуртӀа ва чинеба эцигайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

16„Ни бубадинни дидедин намусдик хкуьрайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

17„Ни масаданни жуван чилин арада авай сергьят чӀурайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

18„Ни буьркьуьди чӀуру рекьяй тухвайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

19„Ни масанай атана ацукьнавайдан, етимдин ва хендедадин ихтиярар чӀур ийизватӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

20„Вуж бубадин папахъ галаз къаткайтӀа – бубадин парталдин къерех хкажайтӀа – лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

21„Вуж са гьихьтин ятӀани гьайвандихъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

22„Вуж вичин вахахъ, вичин бубадин ва я дидедин рушахъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

23„Вуж яран дидедихъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

24„Ни са виж ятӀани чинеба яна кьейитӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

25„Ни ивикъичвал авунай, тахсир квачир иви экъичунай ришвет къачуртӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“+

26„Вуж и Къанундиз табий жедачтӀа ва ам тамамардачтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“»+

28

Яб гунай – хийир-дуьа

(Леви 26:1-13; Киххьей къанун 7:12-16)

28^1•Мусади давамарна: «Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз килигиз хьайитӀа, ва за квез гила малумарзавай Адан вири эмирар ян тагана тамамариз хьайитӀа, Реббиди, куь Аллагьди, куьн чилин винел алай вири халкьарилай виниз акъудда+. 2Ингье, куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз хьайитӀа, квел жедай ва кьилиз акъатдай хийир-дуьаяр.

3Хийир-дуьа жеда ваз шегьердани, хийир-дуьа чуьлдани.

4Хийир-дуьа жеда ви эвледризни, ви чилин бегьердизни ва ви маларин дулдизни – калерин дулдиз, хиперин ва цӀегьерин дулдиз.

5Хийир-дуьа жеда ви зинбилдиз ва хвахуниз.

6Хийир-дуьа жеда ваз кӀвализ хтайлани, хийир-дуьа – кӀваляй экъечӀайлани.

7Реббиди квел гьужумдай душманар кукӀвардайвал вири ийида: са рекьяй атана абуру квел вегьида, амма квекай ирид рекьяй катда+.

8Реббиди квел, куь гьамбарханайрал, куь вири зегьметрал хийир-дуьа ракъурда. Реббиди, куь Аллагьди, Вичи квез гузвай чилел квез хийир-дуьа ийида!+
9Реббиди, Ада квез кьин кьурвал, квекай Вичин пак тир халкь ийида, куьне Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар кьилиз акъудиз хьайитӀа ва Адан рекье аваз физ хьайитӀа+. 10ИкӀ хьайила, чилел алай кьван вири халкьариз куь винел Реббидин тӀвар кьунвайди аквада ва квехъай кичӀе жеда. 11Реббиди квез вири булдалди гуда – гьам эвледар, гьам маларин дул, гьам чуьлдин бегьерар – Реббиди куь гъиле твада лагьана куь бан-бубайриз кьин кьур гьа чилел. 12Реббиди куьн паталди вичин девлетрин хазина, цав, ачухда ва вахтунда куь чилел марф ракъурда, ва куь вири зегьметриз хийир-дуьа ийида. Куьне гзаф халкьарив бурж вугуда, амма куьне жува буржар кьадач+. 13-14За квез гила чеб малумарзавай, Реббидин, куь Аллагьдин, эмирриз яб гайитӀа, ва абур ян тагана кьилиз акъудайтӀа, куьн, за гила квез малумарзавай эмиррикай я эрчӀи, я чапла патахъ къекъечӀдачтӀа, маса аллагьрин гуьгъуьна аваз фидачтӀа, абуруз къуллугъ ийидачтӀа, Реббиди квекай тум ваъ, кьил ийида, куьн агъада ваъ, датӀана вине жеда».

Яб тагунай лянет

(Леви 26:14-39)

15•Мусади давамарна: «Амма ингье, вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, яб гун тийиз хьайитӀа, за ваз гила малумарзавай Ада къалурнавай вири къайдаяр ва эмирар ян тагана кьилиз акъуд тавуртӀа, вал къведай ва чеб кьилиз акъатдай вири лянетар.

16Лянет къведа вал шегьерда, лянет къведа – чуьлда.

17Лянет къведа ви зинбилдал ва ви хвахунал.

18Лянет къведа ви эвледрални, ви чилин бегьердал, калерин дулдални, хперинни цӀегьерин дулдал.

19Лянет къведа вал кӀвализ хтайлани, лянет къведа кӀваляй экъечӀайлани. 20Реббиди квел куь вири зегьметра ва крара лянетни, гъалабани, айиб ракъурда, ва куьн, куь чӀуру крар себеб яз, куьне зун гадарунай, терг ийида, лап фад телеф жеда. 21Реббиди квел тӀегъуьн ракъурда, ва вич кьун патал исятда куьн физвай чилелай куьн квахьда. 22Реббиди квехъ верем, къиздирма, цӀаяр, зегьем ва кьурагьвал, яралуг ва мурс галукьарда ва и бедбахтвилери куьн вири терг жедалди хурук кутада+. 23Чимивиляй куь кьилел алай цав буьруьнждинди, кӀвачерик квай чил – ракьунди жеда. 24Реббиди куь чилел руквадин марф ракъурда ва и марф куьн телеф жедалди цавай квел къвада.

25Реббиди душманри куьн кукӀвардайвал ийида: са рекьяй куьн абурун хуруз фида, амма абурукай ирид рекьяй катда. Куь кьисметди чилин вири пачагьлугъриз хаф яда. 26Куь мейитрикай цавун къушарин ва чилин гьайванрин гъиле гьатай гъуьрч жеда, абур чукурдай касни амукьдач.

27Реббиди вак ирин кӀватӀ жедай Мисридин хирер, дакӀурвилер, гачалар ва хъутур кутада, ва вавай вун сагъар хъижедач+. 28Реббиди вун диливилинни буьркьуьвилин иеси ийида, ва ви фикирар какахьда. 29Рагъ алай юкъуз вун, мичӀивиле авай буьркьуьди хьиз, цлар кьаз фида. Ви гьич са карни туькӀуьдач. Вун датӀана азабдик кваз ва тарашнаваз жеда, ва садани ваз куьмек гудач.

30Вуна сусак лишан кутада, амма ви сусахъ галаз масад къаткида, кӀвал эцигда, амма ана уьмуьр тухудач, ципицӀ багъ кутада, амма бегьер кӀватӀ хъийидач+. 31Ви жунгав ви вилик тукӀвада, амма вуна адан якӀун дад аквадач; ви лам вавай къакъудда ва мад вахкудач; ви хперни цӀегьер ви душманриз жеда, ва садани ваз куьмек гудач. 32Ви рухваярни рушар чара халкьдиз гуда, ва гьар юкъуз абур хтун вилив хуьдай кьван ви кьве вил акъатда, амма са затӀни ийиз жедач. 33Ваз виликдай чинни тийидай халкьди ви чилин бегьер ва вуна кӀватӀай кьван мал-девлет неда, гьар юкъуз ваз зулум ва азият гуда. 34Ва вун, акур кьван крар себеб яз, дили жеда.

35Реббиди ви метӀерни кӀегьебар ирин квай пис хирералди кӀев жедайвал ийида, ва вавай абур сагъар хъижедач; абуру вун дабанрилай кьилин кукӀвал кьван кӀевда. 36Реббиди куьн куьне куь винел эцигдай а пачагьни галаз маса халкьдин (вичикай я квез, я куь бан-бубайриз гьич чинни тийидай) чкадиз акъудда ва гьана куьне маса аллагьриз къуллугъда – къванериз ва кӀарасдин кӀусариз+. 37Реббиди чпин патав ракъурдай халкьариз куьн хаф ядай чешне, ибрет жедай кьиса ва вири чпел хъуьредайбур жеда. 38Гзаф тумар цада куьне никӀера, амма техилар тӀимил кӀватӀ хъийида, вучиз лагьайтӀа ам цицӀери неда. 39Куьне ципицӀ багълар кутада ва абуруз къуллугъда, амма чехир хъвадач ва ципицӀар кӀватӀ хъийидач, вучиз лагьайтӀа куь ципицӀар кукра неда. 40Куь вири уьлкве тирвал зейтун тарар жеда, амма куьне чӀемедин хъуьтуьлвал гьиссдач, вучиз лагьайтӀа зейтундин майваяр вири авахьда. 41Квез рухваярни рушар жеда, амма абур куь патав гумукьдач, вучиз лагьайтӀа абур есирвиле кьада. 42Вири куь тарар ва куь чилин бегьер зарар гудай гьашаратриз тӀуьн жеда. 43Куь арада уьмуьр тухузвай, масанай атана ацукьнавайбур къвердавай квелай вине жеда, куьн, лагьайтӀа, къвердавай агъуз аватда. 44Абуру квев буржар вугуда, амма квевай абурув буржар вугуз жедач, абур кьил жеда, куьн – тум.

45Вири и лянетар кьилиз акъатда, абуру куьн хурук кутада ва квев агакьарда! Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб тагун, Ада квез гайи эмирар ва къалурнавай къайдаяр кьилиз акъуд тавун себеб яз куьн терг жеда. 46Им эбеди яз квел ва куь эвледрал алай са кар жедайвилин лишан ва ишара жеда.

47Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, шад яз хъуьрез, мублагь тир чӀавуз къуллугъ тавун себеб яз, 48куьне гишила ва гьарарат яз, кьецӀила ва муьгьтеж яз Реббиди куь винел ракъурдай душманриз къуллугъ ийида. Душманди куь кьамал ракьун вик алукӀда ва куьн терг ийида.

49Яргъал патай, чилин къерехдилай Реббиди чеб куь винел лекьрен йигинвал аваз гьалчӀна къведай халкь гъида. Им, куьн вичин чӀалан гъавурда акьан тийизвай халкь, 50инсаф авачир, кьуьзекриз гьуьрмет тийидай, жегьилриз инсаф тийидай халкь жеда. 51Душманри куь малар ва бегьер неда ва куьн рекьида. Абуру квез я техил, я чехир, я зейтундин чӀем, я калерин дул, я хиперинни цӀегьерин дул тадач ва куьн телеф жеда. 52Абуру куь вири чил тирвал куь вири шегьерар гьалкъада туна кьада, кьакьан ва сенгер янавай, куьне чпик умуд кутунвай цлар уьцӀведа. Абуру Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай вири чил тирвал куь вири шегьерар гьалкъада твада!

53Гьалкъада аваз, квез душманди гудай дарвиле аваз, куьне куь аялар неда, квез Реббиди, куь Аллагьди, гайи гьа рухвайринни рушарин як неда+. 54Идалай вилик зериф ва гзаф кстах тир итим стхадиз, пара кӀани папаз ва амай аялриз вилера пис хъилен цӀай аваз килигда. 55Адаз, куь вири шегьерра душманри куьн гъидай дарвилинни кесибвилин гьалара, недай маса шей авачиз, вичи незвай вичин аялрин як садахъ галазни пай ийиз кӀан жедач. 56Идалай вилик акьван зериф ва кстах тир, гьатта кӀвачерни чилик хкӀаз кӀан тийидай паб, вилера пис хъилен цӀай аваз рикӀиз кӀани гъуьлуьз, хциз ва рушаз килигда, 57гьакӀни вичин руфунай аватзавай гендиз ва вичи хазвай бицӀекриз, вучиз лагьайтӀа ада, гьалкъада, куьн куь шегьерра душманри гъидай дарвилинни кесибвилин гьалара, абур, маса шей авачиз, чинеба неда.

58Куьне и къаргъуда кхьенвай Къанундин вири насигьатар ян тагана тамамариз тахьайтӀа, баркалла алай ва хаф ягъиз тадай Реббидин, куь Аллагьдин, ТӀварциз рикӀик кичӀ кваз гьуьрмет тийиз хьайитӀа, 59Реббиди куь ва куь эвледрин кьилел гьич тахьай хьтин чӀехи ва алат тийидай бедбахтвилер, ракъурда, залан ва геждалди давам жедай азарарни ракъурда. 60Ада квехъ квез мад Мисрида акур, квез гьакьван кичӀе тир вири тӀегъуьнар галукьарда, абур куь кьадар-кьисмет жеда!+
61Реббиди квел гьакӀ и къаргъуда, Къанунда, кхьин тавунвай хьтин жуьреба-жуьре азарарни бедбахтвилер ракъурда, ва куьн телеф жеда. 62Куь кьадарар, цава авай гъетер хьиз, гзаф хьанватӀани, квекай лап са тӀимилбур амукьда, вучиз лагьайтӀа Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб ганач+. 63Квез хийир гуз, куьн кьадардиз гзаф ийиз Реббиди гьикӀ шадвал авунайтӀа, куьн терг ва телеф ийидайлани Ада гьакӀ шадвал ийида. Вич кьун патал исятда куьн физвай чилин винелай куьн квадарда.

64Реббиди куьн чилин и патай а патаз авай кьван вири халкьарин арада чукӀурда ва ана куьне я квез, я куь бан-бубайриз чинни тийидай аллагьриз – кӀарасдинни къванерин кӀусариз къуллугъ ийида+. 65И халкьарин арада квез секинвал жедач, ва куь кӀвачеризни ял акьадарун вуч ятӀа чир жедач. Гьана Реббиди куь рикӀив зурзаз, вилерив – туьхуьз, руьгьдивни – такьатдай аватиз тада.

66Куь уьмуьр гъиргъирдал алаз жеда, куьн хаф яна юкъузни, йифизни зурзаз жеда, квез куьн чан аламаз амукьдани-амукьдачни чир жедач. 67Пакамахъ лугьуда: „Садра фад няни хьанайтӀа!“, нянизни: „Садра фад экв ахъай хьанайтӀа!“ – куьн туькьуьндай кичӀ, квез аквадай кӀвалахар себеб яз. 68Реббиди куьн Мисридиз, за квез ам мад акван хъийидач лагьай рекьяй, гимийра аваз элкъуьрна рахкурда. Анани куьне вирида, гьам итимри, гьамни папари, душманриз куьн лукӀвиле кьун теклифда, амма муьштери жагъидач»+.

29

Магьаб уьлкведа Реббидинни Исраилдин икьрар

29^1Реббиди Мусадиз Исраилдин рухвайрихъ галаз Магьабда кутӀуна лагьай икьрар, – Ада Харебда абурухъ галаз кутӀуннавай икьрардиз алава яз, – гьа ихьтинди я+.

2Мусади вири Исраил кӀватӀна ва икӀ лагьана: «Квез куь вилералди акунай хьи, Реббиди Мисрида вуч авунайтӀа – фиръавандиз, адан вири мукьуванриз, адан вири уьлкведиз! 3Квез куь вилералди и чӀехи четинвилер, и чӀехи са кар жедайвилин лишанар ва аламатар акунай. 4Амма къенин йикъал къведалдини Реббиди квез я гъавурда акьадайвал акьул, я аквадайвал вилер, я ван къведайвал япар ганвач+.

5ЯхцӀур йисуз за куьн кьурумдайтӀуз тухвана, амма куь парталар кукӀвар жезвачир, ва кӀвачин къапарни къазун жезвачир+. 6Куьне незвайди фу тушир, хъвазвайди чехирни буза тушир – им икӀ тир, куьн За, Реббиди, тухарна, – куь Аллагь тирди чир хьун патал!+

7Ингье куьн иниз атана. И чӀавуз Гьешбандин пачагь Сигьан ва Башандин пачагь Аг чи хуруз экъечӀна, амма чна абур кукӀварна+. 8Чна абурун чил кьуна ва ам Рувенанни Гадан тайифайрин ва Манашедин тайифадин са паюнин ихтиярда туна+. 9И икьрардин шартӀарал амал ая ва абур кьилиз акъуд – квехъ куь вири крара агалкьунарни жеда!

10Гила вири куьн Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнава, – регьберар, тайифайрин кьиле авай ксар, агъсакъалар, эмир гудайбур, вири Исраилан эвледар, 11гьам аялар, гьам папар, гьам масанай атана ацукьнавайбур, кӀарасар атӀудай ксарилай гатӀунна яд гъидайбурал кьван. 12-13Куьн кьинералди тестикьар авунвай куь Реббидихъ, куь Вичикай Аллагьдихъ, галаз кутӀуннавай икьрардик экечӀзава. Реббиди, куь Аллагьди, квекай Вичин халкь авун патал ва куь Аллагь хьун патал гила квехъ галаз и икьрар кутӀунзава – Ада им квез хиве кьунай ва куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьунай+. 14За кьинералди тестикьар авунвай и икьрар анжах са квехъ галаз кутӀунзавач. 15И икьрар къе инал чахъ галаз санал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнавайбурухъ, гьакӀ къе инал чи патав гвачирбурухъ галазни кутӀуннавайди я.

16Чна Мисрида гьикӀ уьмуьр тухванайтӀа, ахпани чун душман халкьарин чилерилай гьикӀ элячӀнайтӀа, куь рикӀел алама; 17квез абурун мурдар бутар акунай – кӀарасдин кӀусар, къванер, гимишдин ва къизилдин затӀар. 18Квекай сад – итим ва я паб, я тушни санлай вири тухум, я тушни вири тайифа – гила Ребби, чи Аллагь, туна ва и халкьарин аллагьриз къуллугъ ийиз фидай хьтин кар тахьурай! Куь арада агъу ва туькьуьлвал арадал гъидай дувул тахьурай!+
19Гьич садани, и шартӀарин ван хьайила, вичин хиялдай: „За зи кьилиз ялунал амал авуртӀани, зи вири крар хъсан жеда“ лугьуз вичиз хийир-дуьа тавурай. ИкӀ хьайитӀа, кьурай чилихъ галаз санал квайдини пуч жеда! 20Реббиди ихьтин касдилай гъил къахчудач: Реббидин туьнтвилив ацӀанвай хъилени ам алугарда, и Къанундин къаргъуда кхьенвай вири лянетар адан кьилел аватда, Реббиди адан тӀвар цавун кӀаникай квадарда+. 21Исраилан эвледрин вири тайифайрикай анжах гьа и касдив Реббиди, Къанунда, и къаргъуда кхьенвай вири лянетриз килигна жаза агакьарда.

22Квелай гуьгъуьниз уьмуьр тухудай акьалтзавай несилди, куь эвледри, ва яргъал уьлквейрай къведай чара халкьарин векилри ингье вуч лугьудатӀа. Абуруз и уьлкведин бедбахтвилер, адахъ Реббиди галукьарай тӀегъуьнар аквада, 23гугурт ва кьел, Реббиди туьнтвилик ва хъилик кутунвай шегьерар, Садумни Гамура, Адма ва Цевайим хьиз, виче мад са затӀни цун ва чӀехи авун мумкин тушир, вичяй гьич са жуьрединни векь экъечӀ тийидай, кана терг авунвай чил аквада+. 24Лугьуда вири халкьари: „Вучиз Реббиди и уьлкведиз ихьтин кар кьуна? Вуч себеб яз Адан хъиле ихьтин зурба цӀай кьуна?“+
25Абуруз жаваб гуда: „И халкьди Реббиди, абурун бан-бубайрин Аллагьди, абур Мисридай акъудай чӀавуз, абурухъ галаз кутӀуннавай Икьрар рикӀелай алудна. 26Абуру фена маса аллагьриз къуллугъ ийиз, икрам ийиз хьана, – чпиз гьич чинни тийидай, Реббиди чеб патал тайин тавунвай аллагьриз. 27Пис хъел атана Реббиди и уьлкведал ва и къаргъуда кхьенвай вири лянетар ракъурна+. 28Хъилен ва пертвилин гьиссери кьур Реббиди абур чпин чилелай маса уьлкведиз чукурна – абур гилани гьана ама“.

29Чинебанди – Реббидив, чи Аллагьдив, гва, амма ачухди даиман чаз ва чи аялриз ганва: чна и Къанундин вири шартӀар кьилиз акъудун лазим я.

30

30^1Вири ибур кьилиз акъатайла, за квез теклиф авур гьам хийир-дуьаяр, гьамни лянетар, гьа чӀавуз квевай, Реббиди, куь Аллагьди, чпин арада куьн чукурай вири халкьарин юкьва уьмуьр тухуз, дуьз фикир ийиз хъижедайла+
2ва Реббидин, куь Аллагьдин, патав хтайла, ва куь аялрихъ галаз санал рикӀин сидкьидай ва вири руьгьдалди, за квез гила малумарзавай эмирар кьилиз акъудиз, Адаз яб гудайла, 3гьа чӀавуз Реббиди, куь Аллагьди, виликан хушбахтвал квев мад вахкуда. Ада квез регьим ийида ва Ада чпин арада куьн чукурай вири халкьарин юкьвай ахкъудна мадни куьн кӀватӀ хъийида. 4Куьн гьатта цаварин кӀаник лап яргъал тир чилерал кьван чукурнаваз хьайитӀани, гьанайни Реббиди, куь Аллагьди, кӀватӀ хъийида, ва гьанайни куьн элкъуьрна хкида. 5Реббиди, куь Аллагьди, куьн гьеле куь бан-бубайрин ихтиярда хьайи уьлкведиз хкида, ва ам мад куь ихтиярда жеда. Ада квез куь бан-бубайриз авурдалайни гзаф хъсанвилер ийида, ва куьн гьабурулайни кьадардиз гзаф ийида.

6Реббиди, куь Аллагьди, квез Ребби, куь Аллагь, рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди кӀан жедайвал – ва сагъ-саламат яз амукьдайвал, – куь ва куь эвледрин рикӀер михьибур ийида+. 7Реббиди, куь Аллагьди, вири лянетар куь душманрин ва мидяйрин, квез гужар авурбурун кьилел ракъурда+. 8Куьне, лагьайтӀа, мад Реббидиз яб гуз, за квез гила малумарзавай Адан вири эмирар кьилиз акъудда. 9-10Реббиди, куь Аллагьди, квез вири гуда: гьам кӀвалахда агалкьунар, гьам эвледар, гьам маларин дул, гьамни никӀерин бегьерар – вири няметар. Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз ва Къанунда, и къаргъуда кхьенвай Адан вири эмирар ва къалурунар кьилиз акъудиз, ва Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди элкъвез хьайитӀа, Реббиди, куь бан-бубайрал гьикӀ шадвал ийизвайтӀа, гьакӀ квез хъсанвилер ийиз, мад шадвал ийида.

11Гила за квез малумарзавай эмирар куьн гъавурда акьун тийидайбур ва квекай са акьван къакъатнавайбур туш. 12Абур цаварал алач ва квевай: „Чна абур тамамарун патал, чи хатурдай вуж цаварал хкаж жеда, ва абур хкида, ва абур чав вахкуда?“ – лугьуз жедач+. 13Абур гьуьлерилай анихъ галач, ва квевай: „Чна абур тамамарун патал чи хатурдай вуж гьуьлуьн а патаз экъечӀда, ва абур хкида, ва абур чав вахкуда?“ – лугьуз жедач. 14И эмирар квез лап мукьва я, абур куь мецел ала ва куь хурун зигьинда ава, ва квелай абур тамамариз алакьда!

15Ингье, за квез гила уьмуьр ва хийир – я тушни ажал ва бедвахтвал теклиф ийизва+. 16ГьикӀ лагьайтӀа за гила квез Ребби, куь Аллагь, кӀан хьун, Адан рекье аваз фин, Адан эмирар, къалурунар ва къайдаяр кьилиз акъудун эмир гузва – и чӀавуз куьн сагъ-саламат жеда ва кьадардиз гзаф жеда, ва Реббиди, куь Аллагьди, квез вич кьун патал исятда куьн физвай а уьлкведа хийир-дуьа ийида. 17Мад куьне адахъ далу элкъуьрайтӀа, Адаз яб тагуз хьайитӀа, рекьяй акъатна, маса аллагьриз къуллугъ ийиз ва икрам ийиз хьайитӀа, 18и чӀавуз – гила квез за лугьузва – куьн са рахунни алачиз телеф жеда! И чӀавуз куьн физвай ва куьне вич кьадай Ярдандин а пата авай а уьлкведа куьне яргъалди уьмуьр тухудач.

19За гила цаваризни чилериз шагьидвал авуниз эверзава: уьмуьр ва ажал теклифна за квез, хийир-дуьа ва лянет. Уьмуьр хкягъа – и чӀавуз куьн ва куь эвледар сагъ-саламат яз жеда, 20ва Ребби, куь Аллагь, кӀан жеда, адаз яб гуда ва Адаз вафа яз жеда. Ам – куь уьмуьр я – Ада куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана кьин кьур а уьлкведа жедай яргъи уьмуьр»+.

31

Мусадин эхиримжи гафар ва адан кьиникь

(31–34 кьилер)

Мусади Нунан хва Шуай хкягъун

31^1Мусади фена ибур вири Исраилдиз малумарна.

2Ада лагьана: «Зи вишни къад йис хьанва. Женгинин рекьиз экъечӀдай къуватар захъ мад амач. Идалайни гъейри, Реббиди заз лагьана: „Ярдандилай элячӀун ваз кьисмет жедач“+. 3Реббиди, чи Аллагьди, Вич кьиле аваз куьн тухуда, Ада ана уьмуьр тухузвай халкьар тергда, ва куьне абурун чилер кьада. Реббиди эмир авурвал, куьн Шуая тухуда+. 4Реббиди а халкьариз Ада амарийрин пачагьар тир Сигьаназни Агаз ва абурун чилериз вуч авунайтӀа, гьам ийида. Сигьанни Аг Ада телефнай+. 5Реббиди квез а халкьарин винел гъалибвал бахш ийида, ва куьне абуруз за вуч эмир авунайтӀа, гьам ийида+. 6Мягькемди ва уьтквемди хьухь, кичӀе жемир ва душмандин вилик ажузвал къалурмир; квехъ галаз санал Ребби, куь Аллагь, къвезва, Ада куьн тадач ва гадардач!»

7Мусади Шуаяз эверна ва Исраилдин вири халкь алай чкадал адаз лагьана: «Мягькемди ва уьтквемди хьухь. Вуна и халкь Реббиди абурун бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур уьлкведиз тухуда. Вуна а уьлкве абурун ихтиярда твада. 8Ви вилик кваз Ребби Вич фида, Ам вахъ галаз жеда, Ада вун тадач ва гадардач. КичӀе жемир ва рикӀин ажузвал къалурмир!»

Къанун кӀелун

9И Къанун кхьена, Мусади ам Реббидин Икьрардин сандух ялзавай Левидин эвледар тир хахамрив ва Исраилдин халкьдин агъсакъалрив вугана. 10Ада абуруз эмир гана: «Гьар ирид лагьай йисуз, буржарилай гъил къачудай йисуз, Кумайрин суварик,+
11Исраилан вири эвледар Реббидин, куь Аллагьдин, вилик, Ада Вичи хкядай чкадал атана акъваздайла, и Къанун Исраилдин вири халкьдиз ван жедайвал, кӀевиз кӀела. 12Халкь кӀватӀ ая – итимар, папар ва аялар, ва гьакӀни куь шегьерра масанай атана ацукьнавайбур, – яб гурай ва чирвилер къачурай: абуруз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьана, ян тагана и Къанундин вири шартӀар тамамарна кӀанда. 13Гьеле идакай хабар авачир аялрини яб гурай ва чирвилер къачурай: абуруз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьун лазим я. Гьа икӀ, Ярдандилай элячӀна куьне кьадай уьлкведа куьне уьмуьр тухудай вири вахтунда хьана кӀанда».

Исраилдин гъулгъуладикай виликамаз хабардар авун

14Реббиди Мусадиз лагьана: «Вун рекьидай вахт мукьвал хьанва. Шуаяз эвера, Гьалтунин Алачухда Зи вилик акъваз, анал За адаз эмирар гуда».

Мусани Шуай Гьалтунин Алачухдиз гьахьна,+
15ва Ребби абурун вилик Алачухдиз гьахьдай чкадин патав акъвазнавай цифедин гул хьиз пайда хьана+.

16Реббиди Мусадиз лагьана: «И мукьвара вун ви бан-бубайрин патав секин жеда. Амма и халкьди чара аллагьрихъ, вич физвай уьлкведин аллагьрихъ, галаз явавилер ийиз гатӀунда. Абуру Зун тада, За абурухъ галаз кутӀуннавай икьрар чӀур ийида+. 17А чӀавуз Зазни абурукай хъел къведа ва абур тада; За абуруз далу гуда – ва абур чара халкьарин гъиле гьатда. Абурун кьилел гзаф завалар ва бедбахтвилер къведа, ва гьа чӀавуз абуру лугьуда: „И бедбахтвилер чи кьилел атунин себеб чахъ галаз чи Аллагь тахьун я!“+
18А юкъуз За абуруз абурун гзаф тахсирар себеб яз далу гуда – абуру маса аллагьриз чин гунай.

19Шуаяхъ галаз санал куьне и мани кхьихь ятӀа. И мани Исраилдин рухвайризни чира, абуру ам хуралай авурай, – ам абуруз акси яз зи шагьид жеда+. 20За абур кьин гана абурун бан-бубайриз хиве кьунвай чилел, вичикай некни вирт хкатзавай чилел, тухуда. Ана абуру тухдалди неда, як кьунвайбур жеда – ва маса аллагьрихъ элкъведа, гьабуруз къуллугъ ийида! Зун абуру кваз кьадач, Захъ галаз авай икьрар чӀурда+. 21Гзаф бедбахтвилер ва зидвилер къведа абурун кьилел, и чӀавуз а маниди, шагьидди хьиз, абур тахсирдик кутада. Гьа несилрин рикӀелни ам аламукьда эхир!

Заз абурун майилвилер гиламаз, За абуруз кьин кьур уьлкведиз тагъанмаз, чида!»

22Мусади и мани лап гьа лагьай юкъуз кхьена – ва и мани Исраилдин рухвайриз чирна.

23Реббиди Нунан хва Шуаяз эмир гана: «Мягькемди ва уьтквемди хьухь. Вуна Исраилдин рухваяр За кьин гана абуруз хиве кьунвай уьлкведиз тухуда. Зун вахъ галаз жеда».

24Мусади къаргъудиз вири Къанун, эхирдалди кхьейла, 25ада Реббидихъ галаз авай Икьрардин сандух ялзавай левийриз эмир гуда: 26«И къаргъу, Къанун къачу, ва ам Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, галаз авай икьрар авай сандухдин патав эциг; ам ана квез къарши тир шагьид яз амукьда. 27Заз куьн муьтӀуьгъ тежедайбур ва кьилиз ялдайбур тирди чида эхир! Гьеле алай вахтунда, зал чан аламаз, куьне Реббидиз яб гузвач. Бес зун кьейила, вуч жеда? 28Куь тайифайрин вири агъсакъалриз ва гьакимриз зи кьилив эвера – за и гафар абуруз лугьуда ва абуруз къарши яз шагьидвал авуниз цаваризни чилериз ялварда. 29Заз чида хьи, зун кьейидалай кьулухъ куьне якъин пис крарин рехъ кьада, за квез къалурай рекьелай элячӀда. Гележегда куь кьилел балаяр къведа, вучиз лагьайтӀа куьне, куь гъилин туькӀуьрай затӀаралди Ам хъиле тваз, Реббидин вилера усал кӀвалахар ийида».

Мусадин мани

30Мусадини и мани кӀевиз къати сесиналди эхирдал кьван лагьана, ва санал кӀватӀ хьанвай вири Исраилдин халкьди адахъ яб акална.

32

32^1«Яб це, цавар, за вуч лугьудатӀа!

Чилини зи гафарихъ яб акалрай!

2За гайи чирвилер марф хьиз къвада,
чиг хьиз зи гафар авахьда,
марф хьиз – векьерал,
юргъ хьиз – чуьлдал!

3Реббидин тӀварцӀиз за ялварда!

Чи Аллагьдиз чӀехивилин тариф ая!

4Ам – раг я! Тамамбур я Адан крар,

Адан рекьер – адалатдин рекьер я.

Ам – вафа гвай Аллагь я, тапуникай яргъал тир,

Ам дуьзвал ва гьахъ гвайди я+.

5Адан тапан аялар Адан вилик тахсир хьана.

Айиб хьуй абуруз! Усал, кӀамаш несил!

6Реббидив эвездай и тегьер квевай гьикӀ агакьариз хьана?

Я кими, акьулдикай магьрум халкь!
Ам – ви Буба ва Халкь Авурди я эхир,
Ви Диб эцигайди ва Къени ийидайди!+

7Сур девирдин йикъар рикӀел хкваш,
алатай несилрин йисар.
ТӀалаба ва бубади ваз ахъайрай,
кьуьзекри ваз суьгьбет авурай.
8Виридалай Винизда халкьариз мулкар гудайла,
Ада инсанрин тухумар чара ийидайла,
Халкьариз чилин белгенар Ада тайинарнай,
Исраилдин рухвайрин кьадардиз килигна+.
9Реббидихъ авайди – Адан халкь я!
Якьуб – Гьаданди я!+
10Кьурумда жагъана адаз и халкь,
къув язавай бушлухда, яргъа авай чкада.
Ада адан пад кьуна, адан къайгъударвал авуна,
вилин нине хьиз хвена.
11Лекьре вичин муказ эверзавайвал
Ва вичин шарагрин винел лувар ахъайна
кьакьандиз цава акъваздайвал,
гьакӀ адани вичин лувар ахъайна, шарагар къачуна
ва вичин цӀакулрик кваз тухудайвал,+

12гьакӀ Реббиди вичин халкь тухвана – текдиз!

Чара аллагь абурухъ галачир!

13Ада абурув и чилин тепеяр гъиле кьаз туна
ва абур адан никӀерин магьсулралди тухарна.

Рагун виртӀедалди Ада абур таъминарна.

Зейтундин чӀемедалди – рагай тир.

14Калин къаймах, цӀегьрен нек,
кӀелеринни гьерерин пи,
ва Башандай тир гьерер ва кьунар,
ва къуьлуьн лап хъсан кьилерин цуьл!

Ва чехир – чӀередин иви вуна хъвана.

15ЯцӀу хьана Яшурун – ва терсди хьана.

Куьк хьана, пи акьалтна вал – ва гъуьргъвеш хьана.

Абуру Аллагь, чеб Арадал Гъайиди, инкар авуна,
нифрет авуна хиласдай Раг!

16Аллагьдик хъел кутуна чара аллагьралди –
мурдар краралди Адак гъайра кутуна!

17Иблисриз – тапан аллагьриз къурбандар авуна,
чпиз гьич чирни тахьай аллагьриз,
цӀийи, лап и мукьвара атай.
Куь бубайриз абур гьич аватӀани чидачир!+
18Амма вун хайи Раг вуна рикӀелай ракъурна –
Вун дуьньядиз гъайи Аллагь!

19Дериндай рикӀ хкӀуналди акуна хьи Реббидиз,
гьикӀ рухвайрини рушари Адан кефида эцязаватӀа,

20ва лагьана:

„Далу гуда кван За абуруз!

Килигин, абуруз вуч жедатӀа!

Абур – чӀур хьанвай несил,
вафа авачир аялар.

21Аллагь туширдалди абуру Зак хъел кутуна,
бутралди чпин кутунва Зак хъел

За абур гъайра ийида
чеб гьич халкьдай кьаз тежедайбуралди.

КӀамаш халкьди хъел гъурай абуруз+.

22Зи хъилекай цӀай арадал атана,

Агъа дуьньядин деринрив кьван кузва ада вири!

Терг ийизва ада чил адан няметарни галаз,
дагъларин бинеяр кана тергзава!

23За абурал балаяр ракъурда сад садан гуьгъуьналлаз,
абурал ахъайда Жуван хьелер вири!

24Абур кашакди зайиф жеда,
яхун жеда азардик, инсаф тийидай тӀегъуьндик!
Вагьши гьайванрин сарар ва гъуьлягъдин агъу –
ингье вуч гьазурнаватӀа За абуруз+.
25Куьчеда авайбур туруник акатда,
кӀвале амайбур хаф ягъуникди рекьида!
Телеф жеда гьам жегьил гадаяр, гьам рушар,
гьам куьрпеяр, гьам кьуьзекар.
26Заз абур терг ийиз кӀандай,
абур гьатта инсанрин хурун зигьиндайни квадриз,

27анжах кичӀезва, абурун душманар

Зи гъавурда дуьз акьан тийиз!

Вири чӀуру патахъ дегишарна лугьуда: ‹Чун гъалиб хьана!

Бес Ребби – им Адан кар туш›“.

28Абур – акьулдикай магьрум халкь я эхир,
абурувай са затӀни кьатӀуз жезвайбур туш!

29Амма са тӀимил кьванни акьул авайтӀа, – вилер ахъа жедай,
чеб куь гуьзетзаватӀа гъавурда гьатдай.

30„Бес сада агъзур гьикӀ чукурна?

Бес гьикӀ кьве касди кьушун катунал гъанай?

АкӀ хьайила, абур абурун Рага гъилелай вугана –

Реббиди Вичи абур душманрин гъиле туна!“+

31Ваъ, абурун „раг“ – чи Рагав кьадайди туш!

Чи душманриз чпизни и кӀвалах чизва.

32Абурун ципицӀдин чӀере – Садумдин чӀередини

Гамурадин ципицӀ багъди арадал гъана:

ципицӀар – агъудивди ацӀанва,
кулар – туькьуьл я+.

33Абурун чехир – гъуьлягъдин агъу я,
мурдаррин пис агъу!

34„Им За игьтият патал гьазурнаватӀа?

Зи гьамбарханайра чинеба хуьзватӀа?

35Кьисас Зи гъиле тур, За эвез гуда.

Вахт къведа, душмандин кӀвачер цӀуьдгъуьнда.

Абур телеф жедай югъ мукьва я,
кьисметди абурун къаршидиз гьерекат ийизва“+.

36Ребби Вичин халкьдин тереф хуьз экъечӀда,
Вичин лукӀарин язух къведа –
абурухъ къуват амачирди акурла,
лукӀралай гатӀунна азаддал къведалди са касни амач+.

37И чӀавуз Ада лугьуда:

– Бес абурун „аллагьар“ гьикӀ хьанай?

Абуру умуд кутунвай „раг“ гьиниз фена?

38Гьина ава куь къурбандрин пидин тӀям акурбур
ва чехирдин къурбанд тир чехир хъвайибур?

Абуру гила куьн хиласни авурай,
абуру куь пад кьурай!

39Килиг кван: ингье им Зун я, Зун!
Ва Зи патав мад са жуьрединни аллагьар гвач!
За рекьизва – ва уьмуьр гузва,
За яна – За сагъарни хъийида.
Закай садавайни хуьз жедач!+
40Цавуз гъилер хкажна,
Зи эбеди уьмуьр тухудалди кьин кьазва:
41Жуван тур, цӀайлапан хьтин, За хци авурла,
ва Зи гъили дуван ийиз гатӀунайла,
гьа чӀавуз За Жуван душманрилай кьисас къахчуда,
мидяйрив чпинди агакьар хъийида!+

42Ивидикай зи хьелер пиян жеда,

Зи туруни якӀар неда.

Кьейибурун ва есиррин иви!

Душманрин регьберрин кьилер!

43Халкьар! Адан халкьдин тариф ая –

Вичин лукӀарин ивидай Реббиди кьисас къахчуда!

Ада душманрив чпинди агакьарда,

Вичин халкьни Вичин чил михьи ийида»+.

Мусади халкьдиз гайи эхиримжи насигьат

44Мусади, атана, Нунан хва Шуаяхъ галаз санал халкьдиз къати ванцелди вири и мани лагьана.

45Исраилдиз вири ибур малумарна, 46Мусади лагьана: «Квез акси яз шагьидвал ийиз, за гила квез лагьай вири гафар рикӀел хуьх. И Къанундин гьар са гаф ян тагана тамамарун аялриз эмир ая+. 47Ибур куьн патал гьакӀан ичӀи гафар туш, абура куь вири уьмуьр ава. Абур себеб яз Ярдандилай элячӀна куьне кьадай уьлкведа куь уьмуьр яргъал чӀугурди жеда»+.

Аллагьди Муса адан ажалдиз гьазурун

48Гьа и юкъуз Реббиди Мусадиз лагьана: 49«Абарим дагълариз хкаж хьухь – вич Еригьандин къаршида, Магьаб уьлкведа авай Небу дагъдиз – ва Къенандиз, За Исраилдин рухвайрин ихтиярда твадай уьлкведиз, Къенандиз вил вегьена килиг+. 50Вун экъечӀай гьа а дагъда вун рекьида, бан-бубайрин патав хъфида, – гьа икӀ Гьур дагъда ви стха Гьарунни кьенай ва бан-бубайрин патав хъфенай+. 51Квез икӀ хьунин себеб ам я хьи, Цин кьурумда, Мериба-Къадеш чешмедин патарив куьне, Исраилдин рухвайрин арада аваз, Зи вилик гунагьдиз рехъ ганай – Исраилдин рухвайриз Зи паквал къалурначир!+
52Ваз За Исраилдин рухвайрин ихтиярда твазвай уьлкве аквада, амма аниз фидач»+.

33

Мусади Исраилдин тайифайриз хийир-дуьа авун

33^1•Ингье Мусади, Аллагьдин касди, вич рекьидалди вилик Исраилдин рухвайриз авур хийир-дуьа. 2Ада лагьана:

«Синайдилай Ребби атана,
Ада Сеирдин винел абуруз нур гана,
Вич Паран дагъларал къалурна,
Кьадар авачир кьван кьушун галаз атана
кьибле патан ценерихъай+.
3Эхь, кӀанда Адаз вичин халкь!
Вири пак тир ксар Ви гъилик ква!
Вири абур Ви кӀвачерив гва,
Ви эмирар кьилиз акъудзава.
4Мусади Къанун – Якьубан халкьдин ирс
чаз гана, бахш авуна!+
5Акъвазна хьи Пачагь Яшурундин кьиле –
Халкьдин регьберар кӀватӀ хьайи чӀавуз,
Исраилдин тайифаяр кӀватӀ хьайи чӀавуз!+
6Рувен текьирай, аваз хьуй.
И тайифада са тӀимил инсанар хьурай!»

7Ингье ада Ягьудакай вуч лагьанатӀа:

«Ван хьухь, я Ребби, Ягьудан сесинин,
ам адан халкьдин патав хкваш!

Ада вичин гъилералди вич хуьрай.

Адаз душманриз кар кьаз куьмек це!»

8Левидикай ада лагьана:

«Ви туммимни урим –
Вуж ваз вафа ятӀа, гьадав гва.
Вуна ам Массада килигна чирна,
Мерибадин цин патав Дуван атӀуз эверна+.
9Адаз бубани диде алай чкани чидач,
стхаяр кваз кьазвач,
рухваяр чир хъижезмач –
вучиз лагьайтӀа абуруз акси яз
Ви келимаяр ада хуьзва,
Вахъ галаз авай икьрар кьилиз акъудзава+.
10Ада Якьубаз Ви къайдаяр чир ийизва,
Исраилдив Ви Къанун агакьарзава,
Ви вилик къурбандрин гум цавуз акъудзава,

Вири санлай кудай затӀар Ваз къурбангандал эцигзава.

11Адан къудратдиз хийир-дуьа ая, Ребби,
адан крар Ваз хуш хьуй!

Адан мидяйрин юкьвар хух,

Адан душманар мад кӀвачел къарагъ тахвурай!»

12Бунъяминакай ада лагьана:

«Реббидин рикӀ алайда къалабулух квачиз уьмуьр тухурай!

Йикъалай юкъуз Реббиди ам хуьзва,
ва Адан къуьнерал динж я».

13Юсуфакай ада лагьана:

«Реббиди адан чилиз хийир-дуьа авунва
кьакьан цавун багьа чигедалди
ва чиляй экъячӀзавай чешмейралди,+
14ракъини гъидай савкьватралди, чпин
варцари гудай савкьватрални,
15къадим дагъларин кукӀушрин
лап хъсан бегьерралди,
даим тепейрин савкьватралди,+

16чилин ва адал алай гьар са затӀунин савкьватралди, –
къвакъвадин цацара Хьайидан регьимдалди!

Ада Юсуфан кьил куьлгедик кутурай –
стхайрин арадай хкянавайдан таж+.

17Ам – Жунгавдин сифте хва я! Тарифдиз лайих я ам!

Адан крчар – чӀурун жунгавдин крчар я:

Ада абуралди халкьар язава,
чилин вири патар язава!

И крчар – вишерилай вишералди Ифраиман ксар я,

Агъзурралди Манашедин инсанар!»+

18Забулунакай ада лагьана:

«Шадвал ая, Забулун, вири крара!

Шадвал ая, Исахар, жуван алачухра!

19Абуру тайифайриз дагъдиз эверзава
ва гьана Реббидиз кьабул тир къурбандар ийизва.

Абуруз гьуьлерин девлетри тӀуьн гузва,
къумада чуьнуьхнавай хазинайри!»

20Гадакай ада лагьана:

«Шукур хьуй Адаз,
ни Гадаз гегьенш чилер ганатӀа!

Гада асланди хьиз уьмуьр тухузва,
кванар къазунзава – кьилни кӀвач!

21Ада виридалайни хъсан белген хкяна:

им пачагьдин белген я!

Халкьдин регьберар кӀватӀ хьайи чӀавуз,

Реббидин гьахъ гвай дуван ада атӀана,

Исраилдин гьакъиндай Реббидин къарар кьилиз акъудна»+.

22Данакай ада лагьана:

«Дан – жегьил аслан я,

Башандин дагъларилай хкадарзавай!»

23Нифталидикай ада лагьана:

«Нифтали, регьимдалди лишан эцигнавай,
Реббидин хийир-дуьа агакьнавай,
гьам рагъакӀидай патал,
гьамни кьибледал иесивал ая!»

24Ашеракай ада лагьана:

«Ашер амай рухвайрилай гзаф хийир-дуьадик акатнава!

Стхайриз ам кӀан хьурай,

Адан кӀвачин кӀанер зейтундин чӀемеда аваз хьуй!

25Ракьунни буьруьнждинбур я ви чефтеяр.

Вун уьмуьрлух къуват ргаз жеда!

26Яшурунан Аллагь хьтинди авач!

Ам цаварай чукурна ви куьмекдиз къвезва,

ЦиферилайтӀуз – вичин гьайбат гваз!+

27Къадим Аллагь – панагь!

Даимандан гъилер – ви даях!

Ада ви душман атайвал чукурна
ва эмир авуна: „Ам терг ая!“

28Исраилди рикӀин архайинвилелди уьмуьр тухузва,

Якьуба текдиз уьмуьр тухузва –
фанни чехирдин уьлкведа,
цаву чиг кӀвадарзавай!+

29Хушбахт я вун, Исраил! Вун хьтин мад вуж ава?

Гьей, халкь, вичин гъалибвилер – Реббидинбур тир!

Ам вун хуьзвай къалхан я,
Ам ви тарифдин тур я!
Ви вилик душманри ялтахвал ийида,
вунани абурун далуйриз кӀур гуда!»+

34

Мусадин кьиникь

34^1Муса Магьабдин дуьзенрай яна Небу дагъдиз хкаж хьана – Еригьандин къаршида авай Фасга дагъдиз, – ва Реббиди адаз вири уьлкве къалурна: Гилеад, лап Дандив агакьдалди, 2Нифталидин вири чилер, Ифраиман ва Манашедин чилер, рагъакӀидай патан гьуьлуьв агакьдалди Ягьудан вири чилер, 3Негевни, Дерени (Хумравдин тарарин шегьер, Еригьандин тӀул), лап гьа Сагардив кьван+. 4Лагьана хьи Реббиди: «Ингье За вичин патахъай Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз, ам абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур уьлкве! За ваз ам аквадай мумкинвал гана, амма вун аниз фидач»+.

5Мусани, Реббидин лукӀ, Реббиди лагьайвал, гьана, Магьабда кьена. 6Ам дереда, Магьабда, Бет-Пеардин къаншарда кучукнай, къенин йикъалдини гьич садазни адан сур гьина аватӀа чидач+. 7Рекьидайла, Мусадин вишни къад йис хьанвай. Адан вилерин ишигъ зайиф хьанвачир ва ам къуватдизни зайиф тушир – лап гьа рекьидалди+.

8Исраилдин рухвайри Магьабдин дуьзенра Мусадихъ къанни цӀуд юкъуз шелар авунай, ва Мусадихъ авур кучукунин шелрин вахт тамам хьана+.

9Нунан хва Шуаяк камалдин руьгь акатнавай, вучиз лагьайтӀа Мусади адан кьилел гъилер эцигуналди адакай ирсдар авуна. Шуаяз яб гуз, Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадилай эмир гайивал ийизвай+.

10Гьадалай кьулухъ Исраилан эвледрин арада Мусадиз барабар пайгъамбар мад хъхьанач – адахъ галаз Ребби чин чинал раханай эхир+. 11Реббидин къаст кьилиз акъудун яз ада Мисрида гьихьтин кар жедайвилин лишанар, аламатар къалурнай – ада фиръавандиз, адан вири мукьуванриз, адан вири уьлкведиз вуч авунай! 12Вири Исраилдин вилик Мусади къалурай хьтин къудрат, чӀехи ва акурдаз хаф ядай крар мад садавайни хьанач.

* 2:9 Вич вири Магьаб чилин лишан тир шегьер.

+ 1:2 Эхкъ. 3:1, Эхкъ. 17:6, Эхкъ. 33:6, Кьрм. 13:26, Кьрм. 32:8

+ 1:3 Кьрм. 14:33
+ 1:4 Кьрм. 21:21-35
+ 1:6 Эхкъ. 19:1, Кьрм. 10:11-12
+ 1:7 Кьрм. 13:30
+ 1:8 Хьн. 12:7, Хьн. 26:3, Хьн. 28:13
+ 1:9 Эхкъ. 18:18, Кьрм. 11:14
+ 1:10 Хьн. 15:5
+ 1:15 Эхкъ. 18:25, Кьрм. 11:16
+ 1:16 Лв. 19:15, ККъ. 16:18-19,

+ 1:17 Эхкъ. 23:2-3, Лв. 19:15, Эхкъ. 18:22, Эхкъ. 18:26

• 1:19 Кьрм. 13, Кьрм. 14
+ 1:21 ККъ. 31:8,
+ 1:30 Эхкъ. 14:14
+ 1:31 Эхкъ. 19:4, ККъ. 32:11,
+ 1:33 Эхкъ. 13:21
• 1:34 Кьрм. 14:20-45
+ 1:36 Кьрм. 14:6-9, Кьрм. 14:24
+ 1:37 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:14
+ 1:38 Эхкъ. 24:13, Кьрм. 27:18-20
+ 1:46 Кьрм. 20:1,
+ 2:1 Кьрм. 14:25, Кьрм. 21:4
+ 2:5 Хьн. 36:8
+ 2:7 Кьрм. 14:33
+ 2:10 Кьрм. 13:23, ККъ. 1:28

+ 2:11 Хьн. 14:5, ККъ. 2:11, ККъ. 2:20, Хьн. 14:5-6

+ 2:12 Хьн. 36:20-30
+ 2:13 Кьрм. 21:12
+ 2:14 Кьрм. 14:29-35, Кьрм. 26:64-65
+ 2:20 Хьн. 14:5-6
+ 2:22 Хьн. 36:20-30
• 2:24 Кьрм. 21:21-26
+ 2:25 Эхкъ. 15:14-16, Эхкъ. 23:27
+ 2:27 Кьрм. 20:17-19
• 3:1 Кьрм. 21:31-35
+ 3:2 Кьрм. 21:33-34
+ 3:6 ККъ. 7:2
+ 3:9 ККъ. 4:48,
+ 3:11 Хьн. 14:5, ККъ. 2:11, ККъ. 2:20,
+ 3:12 Кьрм. 32:33,
+ 3:15 Кьрм. 32:39-41,
+ 3:16 Кьрм. 21:24,
+ 3:17 Кьрм. 34:11,
+ 3:19 Кьрм. 32:17-26,
+ 3:21 ККъ. 7:19,
+ 3:22 Эхкъ. 14:14
+ 3:24 Эхкъ. 15:11
+ 3:26 Кьрм. 20:12, ККъ. 1:37

+ 3:27 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:12-13, ККъ. 31:2, ККъ. 32:52, ККъ. 34:4

+ 3:28 Кьрм. 27:18-19, ККъ. 1:38
+ 3:29 Кьрм. 25:5
+ 4:1 Лв. 18:5
+ 4:2 ККъ. 12:32, Крм. 22:18
+ 4:3 Кьрм. 25:1-9
+ 4:8 Рим. 3:2, Рим. 7:12
+ 4:9 ККъ. 6:7, ККъ. 11:19, ККъ. 32:46,
+ 4:10 Эхкъ. 19:9, Эхкъ. 19:16
+ 4:11 Эхкъ. 20:21, Чвд. 12:18

+ 4:13 Эхкъ. 20:1-17, ККъ. 5:6-21, Эхкъ. 24:12, Эхкъ. 31:18

+ 4:16 Эхкъ. 20:4-5, Рим. 1:23

+ 4:21 ККъ. 1:37, ККъ. 3:26

+ 4:24 Эхкъ. 20:5, Эхкъ. 24:17, ККъ. 9:3, Чвд. 12:29

+ 4:26 ККъ. 32:1,
+ 4:27 Лв. 26:33, ККъ. 28:64
+ 4:28 ККъ. 28:36,
+ 4:33 Эхкъ. 19:21
+ 4:35 Мрк. 12:32, 1-Кар. 8:4
+ 4:36 Эхкъ. 24:17
+ 4:39 Эхкъ. 15:11,
• 4:41 Кьрм. 35:9-34, ККъ. 19:1-13,
+ 4:47 Кьрм. 21:21-35
+ 4:48 ККъ. 3:9
+ 4:49 ККъ. 3:17
• 5:1 Эхкъ. 20:1-17
+ 5:4 Эхкъ. 33:11
+ 5:5 Эхкъ. 20:18, Эхкъ. 20:21, Эхкъ. 24:2
+ 5:6 Лв. 26:13
+ 5:8 Лв. 19:4, Лв. 26:1, ККъ. 27:15

+ 5:9 Эхкъ. 34:14, ККъ. 4:24, ККъ. 6:15, Эхкъ. 34:7, Кьрм. 14:18

+ 5:10 ККъ. 7:9

+ 5:11 Лв. 19:12, Лв. 24:10-16

+ 5:12 Эхкъ. 31:14-17, Лв. 19:30, Лв. 23:3, Лв. 26:2, Кьрм. 15:32-36, Мрк. 2:27-28, ЛкӀ. 13:14

+ 5:16 Лв. 19:3, ККъ. 27:16, МатӀ. 15:4, МатӀ. 19:19, Мрк. 7:10, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Эф. 6:2

+ 5:17 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, МатӀ. 5:21, МатӀ. 19:18, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Рим. 13:9, Якь. 2:11

+ 5:18 Лв. 18:20, Лв. 20:10, ККъ. 22:22, МатӀ. 5:27, Рим. 13:9

+ 5:19 Лв. 19:11, МатӀ. 19:18, Рим. 13:9

+ 5:20 Эхкъ. 23:1, ККъ. 19:16-20, МатӀ. 19:18

+ 5:21 МатӀ. 5:28, ЛкӀ. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 5:22 Эхкъ. 31:18
+ 5:25 Эхкъ. 19:21
+ 5:27 Эхкъ. 20:18-19
+ 5:28 ККъ. 18:17
+ 5:33 ККъ. 10:13
+ 6:3 Хьн. 15:5, Хьн. 22:17
+ 6:4 Мрк. 12:29,

+ 6:5 ККъ. 11:13, МатӀ. 22:37, Мрк. 12:30, ЛкӀ. 10:27

+ 6:7 ККъ. 4:9,
+ 6:8 Эхкъ. 13:9, Эхкъ. 13:16, ККъ. 11:18
+ 6:9 ККъ. 11:20
+ 6:13 МатӀ. 4:10, ЛкӀ. 4:8, ККъ. 10:20,
+ 6:15 Эхкъ. 20:5
+ 6:16 Эхкъ. 17:2, МатӀ. 4:7, ЛкӀ. 4:12
+ 6:19 Эхкъ. 23:28-30
+ 6:20 Эхкъ. 12:26
+ 6:21 Эхкъ. 20:2
+ 6:25 ККъ. 24:13
+ 7:1 Эхкъ. 23:23
+ 7:2 Кьрм. 21:2, ККъ. 3:6, ККъ. 20:16-17,
+ 7:3 2-Кар. 6:14, Эхкъ. 34:15-16,
+ 7:4 ККъ. 6:15
+ 7:5 Эхкъ. 23:24, Эхкъ. 34:13
+ 7:6 1-Птр. 2:9, Эхкъ. 19:5-6
+ 7:9 Эхкъ. 20:6, ККъ. 5:10
+ 7:12 Хьн. 17:2, Хьн. 26:3
+ 7:14 Эхкъ. 23:26
+ 7:15 Эхкъ. 9:15, Эхкъ. 15:26, Эхкъ. 23:25
+ 7:16 Эхкъ. 23:33
+ 7:19 ККъ. 3:21,
+ 7:20 Эхкъ. 23:28,
+ 7:22 Эхкъ. 23:29
+ 8:2 Эхкъ. 16:35, Эхкъ. 15:25

+ 8:3 Эхкъ. 16:14-15, Эхкъ. 16:31, МатӀ. 4:4, ЛкӀ. 4:4

+ 8:4 ККъ. 29:5,
+ 8:5 Чвд. 12:7
+ 8:7 ККъ. 11:11
+ 8:15 Кьрм. 21:6, Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11
+ 8:16 Эхкъ. 16:5, Эхкъ. 16:31
+ 9:2 Кьрм. 13:23, ККъ. 1:28

+ 9:3 Эхкъ. 20:5, Эхкъ. 24:17, ККъ. 4:24, Чвд. 12:29, Эхкъ. 23:29-31

+ 9:4 Хьн. 15:16
+ 9:5 Хьн. 50:24
+ 9:8 Эхкъ. 32:4, Эхкъ. 32:10
+ 9:9 Эхкъ. 24:18, МатӀ. 4:2
+ 9:10 Эхкъ. 31:18
+ 9:12 Эхкъ. 32:7-10
+ 9:14 Кьрм. 14:12
+ 9:18 Эхкъ. 34:28, Эхкъ. 32:11-14
+ 9:21 Эхкъ. 32:20
+ 9:22 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 11:3, Кьрм. 11:34
+ 9:23 Кьрм. 13:3, Кьрм. 14:1
+ 9:26 Эхкъ. 32:11-13
+ 9:28 Кьрм. 14:16
• 10:1 Эхкъ. 34:1-4
+ 10:1 Эхкъ. 25:10
+ 10:2 Эхкъ. 25:16, Эхкъ. 25:21
+ 10:3 Эхкъ. 37:1-9

+ 10:4 Эхкъ. 20:1-17, ККъ. 5:6-21, Эхкъ. 34:28-29

+ 10:5 Эхкъ. 40:20,

+ 10:6 Кьрм. 33:30-31, Кьрм. 20:28, Кьрм. 33:38

+ 10:7 Кьрм. 33:33
+ 10:8 Кьрм. 8:14
+ 10:9 Кьрм. 18:20
+ 10:10 Эхкъ. 34:28
+ 10:11 Эхкъ. 33:1
+ 10:13 ККъ. 5:33
+ 10:14 Эхкъ. 9:29,
+ 10:15 Рим. 11:28
+ 10:16 ККъ. 30:6, Рим. 2:29, Эхкъ. 32:9

+ 10:17 1-ТӀим. 6:15, Крм. 17:14, Крм. 19:16, Кр. 10:34, Рим. 2:11, ГлтӀ. 2:6, Эф. 6:9, Кал. 3:25, 1-Птр. 1:17,

+ 10:19 Эхкъ. 22:21, Лв. 19:34

+ 10:20 ККъ. 6:13, ККъ. 30:20

+ 10:22 Хьн. 46:27, Эхкъ. 1:5, Хьн. 15:5, Хьн. 22:17

+ 11:4 Эхкъ. 14:27-28
+ 11:6 Кьрм. 16:31-33
+ 11:9 Хьн. 50:24, Эхкъ. 3:8
+ 11:11 ККъ. 8:7
+ 11:13 ККъ. 6:5,
+ 11:14 Лв. 26:4,
+ 11:18 Эхкъ. 13:9, Эхкъ. 13:16, ККъ. 6:8
+ 11:19 ККъ. 4:9
+ 11:20 ККъ. 6:9

+ 11:24 Хьн. 15:18, Эхкъ. 23:31, Кьрм. 34:1-12,

+ 11:25 ККъ. 7:24
+ 11:26 ККъ. 30:1, ККъ. 30:15
+ 11:27 Лв. 26:1-13, ККъ. 28:2-14
+ 11:28 Лв. 26:14-45, ККъ. 28:15-45
+ 11:29 ККъ. 27:12-13,
+ 11:30 Хьн. 12:6
+ 12:3 Эхкъ. 23:24, Эхкъ. 34:13, ККъ. 7:5,
+ 12:7 ККъ. 27:7
+ 12:12 Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9
+ 12:16 Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:13
+ 12:19 ККъ. 14:27,

+ 12:23 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:13

+ 12:32 ККъ. 4:2, Крм. 22:18

+ 13:2 Мрк. 13:22, 2-Сал. 2:9, Крм. 13:13, Крм. 16:14

+ 13:5 ККъ. 18:20
+ 13:9 Эхкъ. 32:27-28, ККъ. 17:7
+ 13:10 ККъ. 17:5

+ 14:1 МатӀ. 5:9, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14, Лв. 19:27-28, Лв. 21:5

+ 14:2 Эхкъ. 19:5

• 14:3 Лв. 11

+ 14:21 Лв. 7:24, Лв. 11:39-40, Эхкъ. 19:6, Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26

+ 14:22 Лв. 27:30, Кьрм. 18:21
+ 14:27 ККъ. 12:19, Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9
+ 14:28 ККъ. 26:12
+ 15:1 ККъ. 31:10,
+ 15:3 ККъ. 23:20
+ 15:6 ККъ. 28:12,

+ 15:8 Лв. 25:35-36, МатӀ. 5:42, Якь. 2:15, 1-Ягь. 3:17

+ 15:11 МатӀ. 26:11
+ 15:12 Эхкъ. 21:2
+ 15:17 Эхкъ. 21:5-6
+ 15:19 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16
+ 15:21 Лв. 22:20
+ 15:23 Лв. 17:13, ККъ. 12:23-24

• 16:1 Эхкъ. 12:1-39, Эхкъ. 13:3-10, Эхкъ. 23:14-17, Лв. 23:4-22, Лв. 23:33-43, Кьрм. 28:16-31, Кьрм. 29:12-39

+ 16:3 Эхкъ. 12:11
+ 16:4 Эхкъ. 34:25
+ 16:9 Эхкъ. 34:22
+ 16:12 ККъ. 5:15
+ 16:13 Эхкъ. 23:16

+ 16:18 Эхкъ. 18:21, Кьрм. 11:16, ККъ. 1:16-17

+ 16:19 Эхкъ. 23:2-3, Лв. 19:15, Эхкъ. 23:8,
+ 16:21 Эхкъ. 34:13, ККъ. 7:5
+ 17:1 Лв. 22:20
+ 17:5 ККъ. 13:10
+ 17:6 Кьрм. 35:30, ККъ. 19:15
+ 17:7 ККъ. 13:9
+ 17:9 ККъ. 19:17
+ 18:2 Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9,
+ 18:3 Лв. 7:30-34
+ 18:4 Кьрм. 18:12
+ 18:6 Кьрм. 35:2,
+ 18:9 Лв. 18:26-30, ККъ. 12:29-31
+ 18:10 Лв. 18:21,
+ 18:11 Эхкъ. 22:18, Лв. 19:26, Лв. 19:31

+ 18:15 Мрк. 9:8, Ягь. 1:21, Кр. 3:22, Кр. 7:37

+ 18:16 Эхкъ. 20:19, ККъ. 5:27
+ 18:17 ККъ. 5:28
+ 18:18 Ягь. 4:25
+ 18:20 ККъ. 13:5,
• 19:1 Кьрм. 35:9-34, ККъ. 4:41-43,
+ 19:5 Эхкъ. 21:13
+ 19:11 ККъ. 27:24
+ 19:13 ККъ. 21:9
+ 19:14 ККъ. 27:17,

+ 19:15 Кьрм. 35:30, ККъ. 17:6, МатӀ. 18:16, 2-Кар. 13:1, 1-ТӀим. 5:19, Чвд. 10:28

+ 19:16 Эхкъ. 20:16

+ 19:17 ККъ. 17:9, ККъ. 25:1

+ 19:21 Эхкъ. 21:23-25, Лв. 24:19-20, МатӀ. 5:38

+ 20:7 ККъ. 24:5
+ 20:14 Кьрм. 31:7, Кьрм. 31:9,
+ 20:17 ККъ. 7:2,
+ 21:3 Кьрм. 19:2,
+ 21:5 Кьрм. 6:22-27
+ 21:8 Юн. 1:14
+ 21:9 ККъ. 19:13
+ 21:12 1-Кар. 11:6
+ 21:15 Хьн. 29:30, Хьн. 29:33
+ 21:18 Эхкъ. 20:12, ККъ. 5:16
+ 21:22 Кьрм. 25:4
+ 21:23 Ягь. 19:31, ГлтӀ. 3:13
+ 22:1 Эхкъ. 23:4
+ 22:6 Эхкъ. 23:19, Лв. 22:28
+ 22:9 Лв. 19:19
+ 22:12 Кьрм. 15:38
+ 22:22 Эхкъ. 20:14, Лв. 20:10, Ягь. 8:5
+ 22:29 Хьн. 34:8, Эхкъ. 22:16-17,
+ 22:30 Лв. 18:8, ККъ. 27:20
+ 23:1 Лв. 21:18-20,
+ 23:4 Кьрм. 22:5-6
+ 23:5 Кьрм. 24:10,

+ 23:7 Хьн. 25:24-26, Хьн. 36:8, Кьрм. 20:14, Эхкъ. 22:21, Эхкъ. 23:9

+ 23:10 Лв. 15:1-5
+ 23:14 Лв. 26:12
+ 23:17 Лв. 19:29,
+ 23:20 Эхкъ. 22:25, ККъ. 15:3
+ 23:21 Кьрм. 30:3,
+ 23:25 Мрк. 2:23, Рт. 2:2
+ 24:1 МатӀ. 5:31, МатӀ. 19:7, Мрк. 10:4
+ 24:5 ККъ. 20:7,
+ 24:7 Эхкъ. 21:16
+ 24:8 Лв. 13:2
+ 24:9 Кьрм. 12:10-15
+ 24:13 Эхкъ. 22:26-27, ККъ. 6:25,
+ 24:14 Лв. 25:39
+ 24:15 Лв. 19:13, Якь. 5:4
+ 24:17 Эхкъ. 22:21
+ 24:19 Лв. 19:9, Лв. 23:22, Рт. 2:1-2
+ 25:1 ККъ. 19:17
+ 25:3 2-Кар. 11:24
+ 25:4 1-Кар. 9:9, 1-ТӀим. 5:18
+ 25:5 МатӀ. 22:24, Мрк. 12:19, ЛкӀ. 20:28
+ 25:6 Хьн. 38:8, Рт. 4:10
+ 25:9 Рт. 4:7
+ 25:14 Лв. 19:36
+ 25:17 Эхкъ. 17:8
+ 26:2 Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26, Лв. 23:10
+ 26:5 Хьн. 46:27, Эхкъ. 1:7
+ 26:6 Эхкъ. 1:11, Эхкъ. 1:14
+ 26:7 Эхкъ. 2:23-25, Эхкъ. 3:9
+ 26:8 Эхкъ. 12:51
+ 26:9 Эхкъ. 3:8
+ 26:12 Лв. 27:30, ККъ. 14:28-29
+ 26:14 Лв. 7:20, Лв. 21:1, Лв. 21:11,
+ 26:15 Эхкъ. 3:8
+ 26:18 Эхкъ. 19:5
+ 26:19 ККъ. 28:1, Эхкъ. 19:6
+ 27:5 Эхкъ. 20:25,
+ 27:7 ККъ. 12:7
+ 27:9 ККъ. 26:18
+ 27:12 ККъ. 11:29,
+ 27:15 Эхкъ. 20:4-5, Эхкъ. 34:17, ККъ. 5:8
+ 27:16 Эхкъ. 20:12, Эхкъ. 21:17, Лв. 19:3
+ 27:17 ККъ. 19:14
+ 27:18 Лв. 19:14
+ 27:19 Эхкъ. 22:21-22
+ 27:20 Лв. 18:8, ККъ. 22:30
+ 27:21 Эхкъ. 22:19, Лв. 18:23
+ 27:22 Лв. 18:9,
+ 27:23 Лв. 18:17, Лв. 20:14
+ 27:24 ККъ. 19:11
+ 27:25 Эхкъ. 23:7, ККъ. 16:19
+ 27:26 ГлтӀ. 3:10
• 28:1 Лв. 26:1-13, ККъ. 11:13-15
+ 28:1 ККъ. 26:19
+ 28:7 Эхкъ. 23:27
+ 28:8 Лв. 25:20-21
+ 28:9 Эхкъ. 19:6
+ 28:12 ККъ. 11:14, ККъ. 15:6
• 28:15 Лв. 26:14-45
+ 28:22 Лв. 26:16,
+ 28:27 Эхкъ. 9:10
+ 28:30 ККъ. 20:5-7,
+ 28:36 ККъ. 4:28
+ 28:53 Лв. 26:29,
+ 28:60 Эхкъ. 9:1-12
+ 28:62 Хьн. 15:5, ККъ. 10:22
+ 28:64 Лв. 26:33, ККъ. 4:27,
+ 28:68 ККъ. 17:16,
+ 29:1 Эхкъ. 19:1-6
+ 29:4 Рим. 11:8
+ 29:5 ККъ. 8:4,
+ 29:6 Эхкъ. 15:25, Эхкъ. 16:4, Эхкъ. 17:6
+ 29:7 Кьрм. 21:21-35
+ 29:8 Кьрм. 32:33
+ 29:13 Эхкъ. 6:7
+ 29:18 Чвд. 12:15
+ 29:20 ККъ. 9:14,
+ 29:23 Хьн. 14:2, Хьн. 19:24,
+ 29:24 Лв. 26:32,
+ 29:27 Лв. 26:14-39, ККъ. 28:15-68,
+ 30:1 ККъ. 11:26, Лв. 26:40
+ 30:6 ККъ. 10:16,
+ 30:7 Хьн. 12:3, Эхкъ. 23:22
+ 30:12 Рим. 10:6
+ 30:15 ККъ. 11:26,
+ 30:20 ККъ. 10:20

+ 31:2 ККъ. 34:7, Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:12-13, ККъ. 3:27

+ 31:3 ККъ. 1:38
+ 31:4 Кьрм. 21:21-35
+ 31:5 ККъ. 7:2
+ 31:10 ККъ. 15:1, Эхкъ. 23:16
+ 31:14 ККъ. 34:5, Кьрм. 27:19
+ 31:15 Эхкъ. 33:9, Кьрм. 12:5
+ 31:16 Эхкъ. 34:15,
+ 31:17 Кьрм. 14:42,
+ 31:19 ККъ. 32:1-43
+ 31:20 Эхкъ. 3:8
+ 32:4 МатӀ. 5:48, Рим. 9:14
+ 32:6 Ягь. 8:41,
+ 32:8 Хьн. 11:8, Кр. 17:26
+ 32:9 Эхкъ. 19:5,
+ 32:11 Эхкъ. 19:4,
+ 32:17 1-Кар. 10:20
+ 32:21 Рим. 10:19
+ 32:24 Лв. 26:22,
+ 32:30 Лв. 26:8,
+ 32:32 Хьн. 18:20
+ 32:35 Рим. 12:19, Чвд. 10:30
+ 32:36 Чвд. 10:30,
+ 32:39 Эхкъ. 20:3,
+ 32:41 ККъ. 32:41,

+ 32:43 Рим. 15:10, Хьн. 4:10-12, Крм. 6:10, Крм. 19:2

+ 32:46 ККъ. 4:9
+ 32:47 Лв. 18:5
+ 32:49 Кьрм. 27:12
+ 32:50 Кьрм. 33:38
+ 32:51 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:14
+ 32:52 ККъ. 3:27
• 33:1 Хьн. 49:1-28
+ 33:2 Кр. 7:53, ГлтӀ. 3:19, Эхкъ. 19:18
+ 33:4 Ягь. 1:17, Ягь. 7:19
+ 33:5 ККъ. 32:15,
+ 33:8 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 20:13

+ 33:9 Эхкъ. 32:26-29, ККъ. 17:9-11, Эхкъ. 30:7-8

+ 33:13 Хьн. 27:28
+ 33:15 Хьн. 49:26,
+ 33:16 Эхкъ. 3:2-4
+ 33:17 Хьн. 48:19
+ 33:21 Кьрм. 32:1-5, Кьрм. 32:16-19
+ 33:26 ККъ. 32:15, ККъ. 33:5, Эхкъ. 15:11
+ 33:28 Кьрм. 23:9
+ 33:29 Хьн. 15:1,
+ 34:3 Хьн. 14:2, Хьн. 19:22, Хьн. 13:12
+ 34:4 Хьн. 12:7, Хьн. 50:24, ККъ. 3:27
+ 34:6 Ягьд. 1:9
+ 34:7 ККъ. 31:2
+ 34:8 Кьрм. 20:29
+ 34:9 Кьрм. 27:18, Кьрм. 27:23,
+ 34:10 Эхкъ. 33:11

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Гафарган (Таврат)

Гафарган (Таврат)

Таврат

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. ГЪ

6. ГЬ

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. КЪ

12. Л

13. М

14. Н

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. ТӀ

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ч

24. Ш

25. Э

26. Я

Гафарган

Адам – чувуд чӀалал «инсан».

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагьдин баркалла – И гафарихъ «Аллагьдин чӀехивал ва Аллагьдилай къвезвай нур» мана ава. Библияда Аллагьдин баркалла вичи Аллагьдиз икрам ийизвай чка ацӀурзавай ва вич инсанривай гьатта эхи тежедай хьтин циф ва я нур яз къалурнава.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Багьал – Гугрумрин аллагь – исраилвияр къведалди Палестинада уьмуьр тухузвай къенанвийри дегьзаманда икрамиз хьайи аллагьрикай сад. И Гафунин асул метлеб – «агъа, иеси» я. Чеб уьлкведа амукьай чкадин эгьлийрин таъсирдик акатна, Багьалаз икрам авуниз гзаф вахтара исраилвийрин темягьни физвай. Ихьтин кӀвалахар хьайила, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай виридалайни залан тахсиркарвилерикай сад яз гьисабзавай.

Баркалла – кил. «Аллагьдин баркалла».

Белген – Чувуд чӀала נַחֲלָה («нахала») гафунихъ «Аллагьдин патай тир чил хсусият яз Исраилан тайифайризни тухумриз пай авун» мана ава. Гьар са тайифадив, ва гьакӀни и тайифайра авай гьар са хизандив, вич несилдилай несилдалди гьалтдай хсусият яз чилин са чӀук агакьна. Гьа им абурун ирсни мулк тир. Тек са Левидин тайифадив вичин пай тир чил агакьнач, вучиз лагьайтӀа адан «мулк» Аллагьдиз къуллугъ авун тир. Гьа са вахтунда Исраилдин халкьдикай вичикайни Аллагьдинди тир ирсиникай хьиз лугьузва. Им Аллагьдинни Исраилдин халкьдин арада икьрар кутӀунунихъ галаз алакъада ава. Абуруз Ада абурун Аллагь жеда лагьана гаф гана, абуруни – Адан халкь.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Варар – Шегьерар, адет яз, элкъуьрна кьунвай цларалди кӀевдай, абурани, чеб, адет яз, йифиз ва я душман мукьув атайла, агалдай варар тадай. Варарин вилик квай ачух чка гзаф кьадар инсанар кӀватӀ хьун патал виридалайни къулай чка тир, гьавиляй гьа инал, адет яз, кӀватӀ хьунар, дувандин серенжемар ва савдаяр кьиле тухудай.

Вири алакьдай Аллагь – И тӀварцӀин אֵל שַׁדַּי (Эль-Шаддай) дуьм-дуьз мана малум туш. Септуагинтда, Куьгьне икьрардин сур девирдин юнан чӀалан таржумада, ам παντοκράτωρ хьиз къалурнава ва «вири ихтияр гъиле авайди» мана ава.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гунагьдай къурбанд – И къурбанддин макьсад чиркинвиликай азад хьун ва руьгьдин михьивал я.

Гуьгьуьл-къурбанд – Инсанди вичин хушуналди Ибадатханадиз техил, чӀем, чехир ва я пул гъунугъ.

Гуьмбет – Вичин гъвечӀи патарикай садал акъваз хьанвай кьакьан яргъ алай къван. Ихьтин къван инсан кучуднавай чка къалурун патал гъилик ийизвай, ада гьакӀ са гьихьтин ятӀани важиб авай вакъиа ва я инсан вилериз аквадай гьалда рикӀел хкуниз къуллугъзавай. Ихьтин гуьмбетар пакбур яз гьизабзавай. Амма рикӀел хкунин къванер, Къанунди къадагъа авунвайвал, икрам ийидай затӀариз элкъвена жезвачир.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Идалай гъейри, гъил эцигуналди жавабдарвал ва я батӀулвал масадан хиве твадай (неинки инсандин, гьакӀ гьайвандин – месела, гунагьар гваз ахъайдай кьун).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Зейтундин чӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

Иви – Ивидик уьмуьр квайди яз гьисабзавай, уьмуьрни, вичин нубатда, тек са Аллагьдинди тир. Гьавиляй са кас яна кьейила, чил мурдар жезвай. Гьайван кьейила, адан иви чилел экъичун лазим тир. Гьич садазни я ам хъвадай, я адакай суьрсет гьазурдай ихтияр авачир. Къурбандар ийидайла, иви инсан ва я къурбанган михьивилиз акъудун патал гъилик ийиз жедай. Куьгьне Икьрар къурбанддин гьайванрин ивидалди кутӀуннавайди тир.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32);

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4) ;

Исраилдин цӀикьвед тайифаяр – Вичел гуьгъуьнай Исраил тӀвар эцигай Якьубан рухвайрин эвледар – Рувиман, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Забуланан, Исагьаран, Данан, Гадан, Ашуран, Нефалиман, – ва гьакӀни Ефреман ва Манашадин. Ефремни Манаша Юсуфан, Якьубан рикӀ алай хцин, рухваяр тир. Гьар са тайифа шумудни са тухумдиз ва «кӀвализ» пай жезвай. Иса пайгъамбардал къведалди 722-йисуз Исраилдин пачагьлугъ Ашурди ва 586-йисуз Ягьудатдин пачагьлугъ Бабилди кукӀварайдалай кьулухъ тайифайрин гзаф пай терг хьана квахьна, амма пайгъамбарри къверичӀавара Исраилдин вири халкь арадал хтуникай лагьанай.

Исуп набатат – Хъсан ни галай хъчадин набатат. Ам гьакӀ ни ва тӀям гъидай затӀ хьизни гъилик ийида ва душицадизни майрандиз ухшар я. Исуп цик ва я ивидик кутадай ва, динди эцигнавай къайдада михьивилиз акъуддайла, адан стӀалар инсандал хъичиндай.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Кунуг – Им къурбанддин кьетӀен са жуьре я, вучиз лагьайтӀа гьайван тукӀурдалай кьулухъ ам къурбангандал михьиз санлай кудай. Маса къурбандар ийидайла, къурбанддин тек са пай кудай, амукьайдини недай. ЦӀай куькӀуьрайдалай кьулухъ, ялавди садакьа гумадиз элкъуьрдай. Къурбанддилай цавуз хкаж жез къарагъзавай хъсан ни Реббидиз хуш яз гьисабдай.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, и гафунихъ чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва:

1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15-19);

2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. Таврат, ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал гъана.

Къуй – Адетдин къуйрилай гъейри, Исраилда накьвадикай хкатзавай ва я къвалрин ятар кӀватӀдай къубуяр ва я гьавизар авай. И кар патал чиле чӀехи фур эгъуьндай, ам къягъай къванералди элкъвена кӀевдай ва сувагъар ийидай ва я гьавиз раг яна расдай. Ихьтин къуй винелай къалпагъдал кӀевдай ва адан тӀекв гуьтӀуьди ийидай. Са акьван дерин тушир къуйрай яд гичиндалди кягъиз къачудай, амма са кьадар деринбурай бедрейралди виниз акъуддай. Къуй хатадикай хуьн патал ва циз чиркинар ва гьайванар ават тавун патал, ам, виче яд кягъун патал са гъвечӀи тӀекв акъуднавай (гьамни къванцелди кӀевдай) къванцин къаябдалди кӀевдай. Къвалрин яд авай гьавиздин яд, адет яз, еридин жигьетдай накьвадикай хкатзавай целай усал жедай.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Ладан – Кайила, хуш ни галай гум арадал къведай, тарарилай кӀватӀнавай, вич яргъал уьлквейра жедай набататдин кьурурнавай шкьакь. Ладан багьа затӀ тир. Ладандин гум акъудун Алачухда, ахпани Ярусалимдин Ибадатханада къурбанд авунин жуьрейрикай сад тир. Хуш ни галай гьа ихьтин затӀарин маса тӀвар фимиам я.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

Малех – Аманийрин кьилин аллагь, адаз гьакӀ Милхамни лугьудай. Малехаз икрам ийиз, инсанри адаз бязи вахтара гьатта хсуси аяларни къурбанд ийидай. Ихьтин тежрибадал Аллагьди авунвай кӀеви къадагъа алайтӀани, исраилвийрини шумудни са гъилера Ярусалимдилай са акьван яргъа авачир Енамав дереда Малехаз аялрин къурбандар авунай.

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Нуьсрет гун – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва насигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак тир чка – Виче паквилиз акъуднавай фу, гум акъуддай къизилдин къурбанган ва къизилдин чирагъ авай Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин са кӀвал. Паквилерин пак чкадикай пак тир чка пердедалди чара ийидай. Къанундалди Пак тир чкадиз хахам къизилдин къурбангандал ладандик цӀай кутун патал пакамахъ са гъилера ва са гъилерани няниз къведай. Пак тир чкадиз къведай ихтияр тек са хахамдиз авай. Бязи вахтара «пак тир чка» гафар вири Алачухдиз ва я Ибадатханадиз талукьарзава. И манада пак тир чка Аллагь авай кӀвал яз гьисабзавай.

Паквилерин Пак чка – Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин, виче икьрардин сандух эцигнавай, виридалайни чинеба хуьзвай пай яз гьисабзавай. Паквилерин Пак чка пак тир чкадикай чӀехи са пердедалди чара авунвай. Сулеймана эцигай Ибадатханада Паквилерин Пак Чкада гьакӀ малаикрин кӀалубарни акъвазнавай. Къанундалди Паквилерин Пак чкадиз анжах кьилин хахамдивай йиса садра, михьивилиз акъуддай Юкъуз, вири халкь гунагьдикай азад авунин серенжем кьиле тухудайла, къвез жедай.

Песагь сувар Мисри туна хъфидалди, исраилвийри кӀел тукӀун, гьазурун ва тӀуьн лазим тир. Адан иви ракӀарин гуьрцелдин хилеривай гуьцӀна кӀанзавай. ИкӀ къалурнавай кӀвалер 10 лагьай жазадикай хкудзавай, яни Мисрида инсанрин сад лагьайбур тир вири аялар ва гьайванрин балаяр кьиникьикай хуьзвай. ИкӀ хьайила Мисридин пачагьди абур уьлкведай ахъайнай. Песагьди Мисридай эхкъечӀун рикӀел хкизва. Суварин важиб квай пай – песагьдин фу-яд я. Песагьдилай кьулухъ гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай.

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

Реббидин вилик жедай фу – Чеб Алачухдин (гугъуьнайни Ибадатханадин) пак тир чкада авай махсус экӀягъандал эцигдай цӀикьвед тӀили фу. Чувуд чӀалал абуруз פָּנִים לֶחֶם («лехем паним» ва я הַפָּנִים לֶחֶם «лехем хапаним» лугьуда, яни (Реббидин) «чинив гвай фу», гьикӀ лагьайтӀа пак тир чкада Ребби Вич авай ва гьакӀни «пак тир фу». Фар са гьафтедин къене экӀягъандал аламукьдай, идалай кьулухъ абур таза цӀикьвед фалди эвездай. Абур и махсус экӀягъандилай алудайла, тек са хахамриз и фар недай ихтияр авай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Суварин къурбанд – И жуьредин къурбанд Аллагьдихъ галаз хуш рафтарвал хуьн ва Адахъ галаз туьхкӀуьнин ва алакъаяр хъсанарун къейд авун патал тир. Къурбанд ийизвай гьайвандин са пай къурбангандал кудай, муькуь пай лагьайтӀа, къурбанд ийизвай касди, адан хизанди ва хахамди недай.

Тахсир хиве кьунин къурбанд – И къурбанд Аллагьдиз ва я маса касдиз акси гунагь авур инсандилай тахсир алудун патал я.

ТӀили фарин сувар – Чувудрин йикъаргандин сад лагьайди тир Авив вацран (адаз гьакӀ «нисанни» лугьуда) 15-далай 20 лагьай йикъалди къейд ийидай. И сувар Песагьдилай кулухъ гьасятда гатӀунда. Са гьафтеда исраилвийри Аллагьди чеб тади гьалда Мисридай гьакӀ ахкъуднайтӀа рикӀел хкидай. КӀвале гъвар квай недай затӀар хуьдай, ва гьакӀни гъвар квай фу недай ихтияр авачир. Са гьафтедин вахтунда исраилвийри анжах гъвар квачир фу недай. Суварин сад ва ирид лагьай йикъара пак тир кӀватӀ хьунар кьиле фидай ва кьиле тухун патал къалурнавай къурбандар ийидай. ЦӀийи Икьрардин девирда Песагьни ТӀили фарин сувар сад тир сувар яз гьисабдай.

Уримни туммим – Аллагьдин къастунин гъавурда акьун патал гъилик ийизвай затӀар. Абур кьилин хахамдин ва вичизни «дувандин синебенд» лугьудай синебендда жедай. И затӀарин куьмекдалди чип вегьиз жедайди яз гьисабзавай: абурукай сада «эхь», муькуьдани – «ваъ» къалурзавай.

Фан къурбанд – Фан къурбанддин кьилин метлеб кунуг тир: им Аллагьдиз (гьам хахамризни) ийизвай кунуг тир, гзаф вахтара бегьердин гьакъиндай разивал къалурун яз. Фан къурбанд ицӀи ва я чранвай тваррикай, я тушни регъвена чранвай, аквадай гьаларай, чӀемекни ладандик кьелни кутуна какадарнавай тваррикай ибарат тир.

Фиръаван – Къадим девирдин Мисрида гьакимдиз (пачагьдиз) гьа икӀ лугьузвай. Абурукай сада Юсуфан, Якьубан хцин, хатур хуьзвай, муькуьда, Мисридай эхкъечӀдалди абур лукӀвиле авайла, исраилвияр кӀеви зулумдик кутунвай.

Хареб – кил. «Синай».

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хуш ни галай затӀар – Аллагьдиз къурбанд яз Ибадатханада хуш ни гьатун патал кудай, вич тарарилай кӀватӀдай шкьакь.

Чехирдин къурбанд – Жими затӀунин къурбанд – чехир ва я бязи вахтара чӀем къурбангандилай илич авуналди, Аллагьдиз къурбанд авун.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Элкъвей йисарин йис – Мусадин къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, гьар ирид лагьай йисуз чилив ял ягъиз вугана кӀанзавай, ам цана, ципицӀ багъларани атӀана галудунин кӀвалахар кьиле тухвана жезвачир. Гьар са 50-йисуз, анжах са чуьлда ва ципицӀ багълара экъечӀайди нез, чил гьялунин кӀвалахар са йисан вахтуналди акъвазарна ва адалай бегьер кӀватӀ тахвуна кӀанзавай. Идалайни гъейри, инсанрив, идалай вилик абурувай вахтуналди мулкар къакъуднавайтӀа, абурун а мулкар элкъвена вахгузвай. Буржара гьатнавайбурун буржарилай гъил къахчузвай. Элкъвей йисарин суварриз, къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, вири хсусият вичин сифте иесидив элкъвена вахгузвай. Вичи вич кесибвал себеб яз маса исраилвидиз лукӀвиле маса гайи касдиз мад азадвал жагъизвай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана.

Яшурун – «Гьахъ-михьиди» – Исраилдиз шаир-чӀалалди ганвай тӀвар.

Заланвал / Кьадарар - Таврат

Заланвал / Кьадарар - Таврат

Таврат

1. Заланвал

2. КӀеви затар къенен кьадарар

3. Кьери затӀар къенен кьадарар

4. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Заланвал

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа
Киккар | 34 кг
Минегь | 565 г
Шекъел | 12 г
Герагь | 0,5 г

КӀеви затар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Къаб | 1,2 литр
Гъамер | 2,2 литр
Сегьа | 7,3 литр
Эфа | 22 литр
Летек | 110 литр
Гьуьмер | 220 литр

Кьери затӀар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Лаг | 0,3 литр
Гьин | 3,7 литр
Бат | 22 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
Яргъивилин кап | 23 цм
Гьяркьуьвилин кап | 7,5 цм
ТӀуб | 1,9 цм

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2 -Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4 -Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2 -Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим .
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Варцарин тӀварар

Таврат

Варцарин тӀварар

Къецен чарх: варцарин лезги тӀварар

Кьулан чарх: варцарин чувуд тӀварар

Къенен чарх: варцарин урус тӀварар

Ибрагьиман тухумдин тар

Таврат

Ибрагьиман тухумдин тар

Картаяр - Таврат

Картаяр - Таврат

Таврат

1. Мисридикай Къенандиз

2. Къалил луьнья

Мисридикай Къенандиз

Къалил луьнья

Table of Contents

Таврат: Киххьей къанун

Таврат

- Сифте гаф

- Киххьей къанун

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Гафарган (Таврат)

- Адам
- Алачух
- Аллагьдин баркалла
- Амин
- Багьал
- Баркалла
- Белген
- Бут
- Варар
- Вири алакьдай Аллагь
- Гунагь
- Гунагьдай къурбанд
- Гуьгьуьл-къурбанд
- Гуьмбет
- Гъилер эцигун
- Гьалтунин Алачух
- Жузам
- Зейтундин чӀем
- Иви
- Исраил
- Исраилдин цӀикьвед тайифаяр
- Исуп набатат
- Киш югъ
- Кумайрин сувар
- Кунуг
- Къанун
- Къенан
- Къуй
- Къурбанган
- Ладан
- Мажуси
- Малаик
- Малех
- Михьи
- Нуьсрет гун
- Пайгъамбар
- Пак
- Пак тир чка
- Паквилерин Пак чка
- Песагь сувар
- Ребби
- Реббидин вилик жедай фу
- Синай
- Суварин къурбанд
- Тахсир хиве кьунин къурбанд
- ТӀили фарин сувар
- Уримни туммим
- Фан къурбанд
- Фиръаван
- Хареб
- Хахам
- ХерупӀ
- Хийир-дуьа
- Хуш ни галай затӀар
- Чехирдин къурбанд
- Чувудар
- Шагьидвилин Алачух
- Шуай
- Элкъвей йисарин йис
- Ягьуд
- Яшурун

Заланвал / Кьадарар - Таврат

- Заланвал
- КӀеви затар къенен кьадарар
- Кьери затӀар къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Варцарин тӀварар

Ибрагьиман тухумдин тар

Картаяр - Таврат

- Мисридикай Къенандиз

- Къалил луьнья